به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی؛ حجتالاسلاموالمسلمین دکتر علی لطیفی، معاون وزیر و رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، در نشست خبری که در حاشیه سیونهمین اجلاس سراسری رؤسای آموزش و پرورش برگزار شد، با تشریح مهمترین اقدامات و برنامههای سازمان پژوهش در سال تحصیلی جدید، «تحول در برنامه درسی» را مهمترین مأموریت این سازمان عنوان کرد و گفت: تحول در برنامه درسی نیازمند مجموعهای از طراحیها بود که سازمان طی دو تا سه سال گذشته درگیر آن بوده و سال گذشته طراحی جامع و یکپارچه این تحول آماده شد.
وی افزود: اجرای این تحول از دوره اول ابتدایی و پایه اول آغاز شد و سال گذشته بهصورت آزمایشی و بسیار محدود در هشت مدرسه به اجرا درآمد. امسال نیز نخستین مرحله اجرای سراسری این برنامه در ۲۰۰ مدرسه منتخب در سراسر کشور آغاز خواهد شد.
لطیفی با اشاره به اینکه پیشبینی اولیه سازمان، پوشش تعداد بیشتری از مدارس و حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد دانشآموزان پایه اول ابتدایی بود، اظهار کرد: به دلیل شرایط جنگی پیشآمده و محدودیتها و چالشهای ناشی از آن، تعداد مدارس و دانشآموزان تحت پوشش کاهش یافت؛ با این حال، امسال در تمام استانها این پروژه اجرا خواهد شد.
زیستبوم جدید برنامه درسی؛ تغییر زمین بازی آموزش در دوره اول ابتدایی
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی با بیان اینکه این برنامه تحولی را «زیستبوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی» نامگذاری کردهایم، تصریح کرد: معتقدیم برنامه تحولی بسیار فراتر از صرفاً تغییر کتابهای درسی است. در واقع، آنچه در حال شکلگیری است، تغییر زمین بازی برنامه درسی است.
وی ادامه داد: مسئله فقط تغییر کتاب نیست؛ بلکه تغییر کلیت برنامه درسی مدرسه دوره اول ابتدایی مدنظر است. فعالیتهای تربیتی و مهارتی و همه اتفاقاتی که حتی خارج از کلاس درس در مدرسه رخ میدهد، در این چارچوب دیده شده است.
لطیفی با اشاره به انعطافهای پیشبینیشده در این برنامه گفت: قرار نیست همه چیز را برای مدرسه تعیین تکلیف کنیم. در برخی زمینهها چارچوب را در اختیار مدرسه قرار میدهیم و خود مدرسه باید متناسب با شرایطش، فعالیت، موقعیت یادگیری و موقعیت تربیتی طراحی کند.
وی افزود: از مهر امسال این برنامه در ۲۰۰ مدرسه منتخب اجرا میشود؛ از هر استان دو تا سه منطقه و در هر منطقه نیز حداقل دو مدرسه، شامل یک مدرسه دخترانه و یک مدرسه پسرانه، انتخاب شدهاند. برای هر یک از این مدارس نیز راهبر برنامه درسی مشخص شده است که وظیفه دارد آموزشهای لازم را به معلمان ارائه کند، معلمان را توانمند سازد و مدرسه را برای اجرای برنامه آماده کند.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی تأکید کرد: این مسیر ادامه خواهد یافت و در سالهای آینده تعداد مدارس افزایش پیدا میکند و پایههای بعدی نیز وارد این فرایند خواهند شد. به لطف خدا، تغییرات اساسی در برنامه درسی با این زیستبوم جدید رقم خواهد خورد.
سبکسازی برخی کتابهای درسی و بازتعریف محتوای برخی عناوین
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی با تشریح اقدامات انجامشده برای کاهش تراکم محتوای کتابهای درسی گفت: در دو سه سال گذشته، در برخی کتابهای عربی و قرآن و تعدادی دیگر از کتابها که امکان کاهش محتوای آنها وجود داشته، این کار انجام شده است.
وی افزود: در برخی دروس نیز به دلیل پیوستگی و درهمتنیدگی محتوا با سالهای قبل و بعد، کاهش محتوا دشوار بوده و این اتفاق در آنها رخ نداده است.
لطیفی اقدام دیگر سازمان را بازتعریف برخی کتابها از پایه و اساس عنوان کرد و گفت: در حال حاضر این فرایند درباره تعدادی از کتابها، از جمله کتاب عربی، در حال انجام است.
وی با اشاره به اجرای آزمایشی برنامه جدید در هشت مدرسه در سال گذشته اظهار کرد: یکی از اهداف این اجرای آزمایشی، بررسی دقیق تناسب محتوای کتاب با زمان آموزش بود. پس از اجرای کتابهای پایه اول، با معلمان درسبهدرس گفتوگو کردیم و مستندات و شواهد آنها را درباره حجم محتوا دریافت کردیم. جالب اینکه در برخی موارد معلمان اعلام کردند برای تدریس یک درس، زمان بسیار کمتری از زمان پیشبینیشده نیاز داشتهاند.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی افزود: این نظرات اکنون دریافت و در حال بررسی است و برخی کتابها در حال بازبینی و اصلاح هستند تا در دوره جدید، تناسب متعادلتری میان زمان آموزش و چگالی محتوا ایجاد شود.
تغییرات کتابهای درسی پس از شهادت رهبر شهید انقلاب
در پاسخ به پرسش خبرنگار باشگاه خبرنگاران جوان درباره تغییرات محتوای کتابهای درسی پس از شهادت رهبر شهید انقلاب، لطیفی تصريح كرد: چاپ و آمادهسازی کتابهای درسی از مهرماه آغاز شده و در زمان اعلام شهادت رهبر شهید، بخش قابل توجهی از کتابهای درسی چاپ شده بود.
وی با اشاره به حجم گسترده کتابهای درسی گفت: امسال پیشبینی ما چاپ حدود ۱۶۳ میلیون جلد کتاب درسی است و بخش زیادی از این کتابها تا آن زمان چاپ شده بود. بنابراین نمیتوان کتابی را که با تیراژ دو یا سه میلیون جلد چاپ شده، دوباره چاپ کرد.
لطیفی ادامه داد: از همان زمان، بررسی کردیم چه کتابهایی هنوز چاپسپاری نشده و با این موضوع ارتباط دارند. در کتابهایی مانند مطالعات اجتماعی، تاریخ و برخی کتابهای دینی امکان انعکاس این وقایع وجود دارد.
وی افزود: از آن تاریخ، چاپسپاری کتابهای موضوعی مرتبط متوقف شد تا بررسی کنیم در کدام موارد امکان تغییر وجود دارد و در کتابهایی که امکانپذیر بود، تغییرات لازم اعمال شد.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی با تأکید بر اینکه افزودن یک مطلب به کتاب درسی نیازمند دقت و بررسی تخصصی است، گفت: اینکه صرفاً بگوییم شهادت رهبر شهید را به کتاب درسی اضافه کنیم، کافی نیست؛ باید مشخص باشد این مطلب در چه درسی و در چه جایگاهی قرار گیرد، متن آن از نظر حرفهای و تخصصی صحیح باشد و از نظر آموزشی نیز بهگونهای تنظیم شود که معلم بتواند بر مبنای آن فعالیت آموزشی طراحی کند.
وی با اشاره به تجربههای گذشته افزود: باید میان ضرورت انعکاس یک رویداد و دقت علمی، تخصصی و آموزشی آن تعادل برقرار شود.
لطیفی همچنین از ارائه گزارشی تفصیلی درباره تغییرات مرتبط با جنگ اخیر در کتابهای درسی خبر داد و گفت: پس از تکمیل چاپسپاری کتابهای درسی و آغاز سال تحصیلی جدید، گزارشی تفصیلی از تغییراتی که در ارتباط با جنگ رمضان انجام شده، ارائه خواهیم کرد و مشخص خواهد شد در کدام کتابها و چه محتواهایی اضافه شده است.
وی تأکید کرد: در مواردی که امکان تغییر محتوایی وجود نداشته یا چاپسپاری کتاب انجام شده بود و فرصت کافی برای تدوین یک متن حرفهای و رعایت همه ملاحظات آموزشی و تخصصی وجود نداشت، زمینه برای جبران این موضوع در آینده وجود دارد.
آموزش و پرورش پساجنگ و ضرورت تقویت تربیت سیاسی دانشآموزان
عضو شورای معاونان وزارت آموزش و پرورش در پاسخ به پرسش خبرنگار خبرگزاری آنا و خبرنگار پایگاه خبری رستا درباره برنامههای سازمان برای مواجهه با اقتضائات دوره پس از جنگ و حوادث اخیر، گفت: سازمان آن بخش از اقداماتی را که در این ظرف زمانی امکانپذیر بوده، انجام داده است.
وی با اشاره به تغییر تصاویر پشت جلد برخی کتابهای درسی اظهار کرد: حدود ۳۰ تا ۳۵ عنوان از کتابهای پرتیراژ، متناسب با تحولات این دوره، تصاویر پشت جلدشان تغییر کرده است.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، افزود: در این تصاویر تلاش شده حضور مردم در میدان، رهبر شهید، نیروهای نظامی و حضور کودکان و نوجوانان منعکس شود. این کار بر اساس یک فعالیت پژوهشی و با کلیدواژه «ایران عزیز» و با استفاده از جملات منتخب رهبر شهید انقلاب درباره عزت ایران و شکستناپذیری ملت ایران انجام شده است.
وی با بیان اینکه بخش مهمی از این آثار توسط هنرمندان کشور تولید شده است، گفت: تلاش کردیم از مشارکت طراحان و آثار تولیدشده توسط هنرمندان کشور استفاده کنیم.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در ادامه با تأکید بر گستردگی ابعاد آموزش و پرورش در دوره پس از جنگ گفت: وقتی درباره اقتضائات ایران در دوره پس از جنگ صحبت میکنیم، با موضوعی بسیار گسترده و پیچیده مواجهیم. تصور سازمان این است که در برنامه درسی باید بر برخی مضامین و حوزهها توجه بیشتری داشته باشیم که یکی از مهمترین آنها «تربیت سیاسی» به معنای درست آن است.
وی توضیح داد: دانشآموز باید فهم و بینش خود را نسبت به موقعیت کشور، چگونگی حکمرانی و اداره کشور و جایگاه ایران در منطقه و جهان ارتقا دهد. این فهم اکنون بهصورت جدی در سازمان شکل گرفته و تلاشهایی نیز برای آن انجام شده است.
عضو شورای عالی آموزش و پرورش از تغییرات بنیادی در برخی کتابهای درسی خبر داد و گفت: به عنوان نمونه، کتاب آمادگی دفاعی پایه نهم تغییر بنیادی کرده و ساختار آن اساساً تغییر یافته است. همچنین بخشهایی به برخی کتابهای تاریخ اضافه شده که زمینههایی برای تعمیق بینش و فهم سیاسی دانشآموزان فراهم میکند؛ البته نه در معنایی خشک، سطحی و شعاری، بلکه در معنایی بنیادیتر.
بسته «از ایرانمان دفاع میکنیم»
رئیس سازمان پژوهش با اشاره به بسته «ایرانمان دفاع میکنیم» گفت: پس از جنگ ۱۲ روزه، زمانی که این بسته را آماده کردیم، افق بلندی مدنظرمان بود. «از ایرانمان دفاع میکنیم» یک کتاب درسی معمولی نیست، بلکه فرصتی فراهم میکند تا دانشآموزان در مدرسه با مجموعهای از مضامین مرتبط درگیر شوند.
وی ادامه داد: بسته «از ایرانمان دفاع میکنیم» نسبت به برخی کارهای قبلی سازمان چندین گام جلوتر بود، این بسته اختصاصی به جنگ ۱۲ روزه نیست و همچنان ظرفیت آن را دارد که بهعنوان اقدامی جدید و متفاوت مورد استفاده قرار گیرد. در طراحی آموزش و پرورش پس از جنگ، باید بیش از گذشته به فرهنگ مدرسه و محدودیتها و چالشهای موجود در این محیط توجه کنیم.
ثبت سفارش کتاب درسی به بیش از ۱۳ میلیون و ۲۰۰ هزار دانشآموز رسید
لطیفی در پاسخ به پرسش خبرنگار خبرگزاری فارس درباره میزان ثبت سفارش کتابهای درسی، تغییرات کتابها و ابعاد «زیستبوم جدید برنامه درسی»، گفت: بر اساس بررسی انجامشده، نزدیک به ۸۱ درصد کل دانشآموزان ثبت سفارش کتاب درسی خود را انجام دادهاند که این تعداد بیش از ۱۳ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر است.
وی افزود: بخش عمده ثبت سفارشهای باقیمانده مربوط به دانشآموزان پایههای ورودی، یعنی پایههای اول، هفتم و دهم است که به دلیل فرایند ثبتنام و ورود به مقطع جدید، زمان بیشتری نیاز دارد.
لطیفی درباره تعداد دقیق کتابهایی که در سال تحصیلی جدید دستخوش تغییر شدهاند نیز گفت: هنوز فرایند تغییر کتابها بهطور کامل نهایی نشده و به همین دلیل اعلام عدد دقیق در این مرحله امکانپذیر نیست. در پایان شهریورماه، آمار دقیق تغییرات کتابهای درسی اعلام خواهد شد.
وی در عین حال با اشاره به تغییرات کتابهای فنیوحرفهای گفت: در حال حاضر ۶۸ کتاب درسی پایه دهم و ۷۱ کتاب درسی پایه یازدهم رشتههای فنیوحرفهای و کاردانش تغییرات اساسی داشتهاند؛ با این حال، عدد دقیق مجموعه کتابهای شاخه نظری و فنیوحرفهای پس از پایان کامل فرایند مشخص خواهد شد.
«زیستبوم جدید برنامه درسی» یعنی یادگیری فراتر از کتاب و کلاس
لطیفی در پاسخ به پرسش دیگر خبرنگار خبرگزاری فارس درباره اینکه «زیستبوم جدید برنامه درسی» برای دانشآموز و خانواده دقیقاً چه تغییری ایجاد خواهد کرد، اظهار کرد: برنامه درسی جدید صرفاً تغییر کتاب درسی نیست. گاهی میخواهیم دانشآموز مهارتی را یاد بگیرد که آموزش آن از طریق کتاب امکانپذیر نیست؛ بنابراین باید فعالیت عملی، موقعیت یادگیری و زمینهای ایجاد شود تا دانشآموز در عمل و فعالیت، آن مهارت را یاد بگیرد.
وی افزود: در زیستبوم جدید، برای چنین فعالیتها و موقعیتهایی پیشبینیهایی صورت گرفته و برنامه درسی گستردهتر از کتاب درسی دیده شده است.
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی برای تبیین این موضوع مثالی درباره آموزش مهارتهای جسمانی و حفظ تعادل دانشآموزان مطرح کرد و گفت: چنین مهارتی را نمیتوان صرفاً با نوشتن در کتاب آموزش داد. باید در محیط مدرسه، مثلاً در حیاط مدرسه، معلم فعالیت را به دانشآموز نشان دهد، اجرای او را مشاهده و اصلاح کند. در چنین شرایطی، علاوه بر کتاب درسی، فیلم آموزشی، محتوای تصویری و حتی محتوایی برای والدین میتواند مورد استفاده قرار گیرد تا خانواده نیز بتواند در فرایند یادگیری دانشآموز مشارکت کند.
لطیفی تأکید کرد: مسئله اصلی، کتاب درسی نیست؛ مسئله مجموعهای از مهارتها، توانمندیها و شایستگیهایی است که دانشآموز باید یاد بگیرد. گاهی کتاب منبع و ابزار کمککننده است و گاهی فایل صوتی، فایل تصویری یا اجرای عملی معلم نقش اصلی را ایفا میکند.
وی با بیان اینکه مأموریت اصلی سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، تدوین برنامه درسی است، نه صرفاً تألیف کتاب درسی، گفت: سازمان مأموریت دارد برنامه درسی را تدوین کند و کتاب درسی یکی از ابزارهای تحقق بخشی از اهداف برنامه درسی است.
اختصاص ۱۵۰ تا ۲۰۰ ساعت برای فعالیتهای خارج از کلاس
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی با اشاره به یکی دیگر از تفاوتهای زیستبوم جدید برنامه درسی اظهار کرد: در این چارچوب، به همه نیازهای دانشآموز و همه فرصتهایی که در مدرسه در اختیار عوامل مدرسه است، توجه شده و نه فقط به کلاس درس.
وی افزود: به عنوان نمونه، در یکی از هشت مدرسهای که اجرای آزمایشی در آن انجام شد، مدرسه برنامهریزی کرده بود که در طول سال ۱۰ جلسه آموزش مهارتهای سواد دیجیتال را بهصورت کارگاهی و خارج از محیط کلاس برگزار کند. مدرسه دیگری ممکن است بر اساس نیاز خود، مهارت دیگری را در اولویت قرار دهد.
لطیفی با بیان اینکه در برنامه قبلی این میزان انعطاف و فرصت کمتر وجود داشت، گفت: یکی از دلایل آن این بود که مدارس تمام زمان خود را با کلاسهای درسی پر میکردند. در برنامه جدید، برای هر مدرسه ۱۵۰ تا ۲۰۰ ساعت برای فعالیتهای خارج از کلاس در نظر گرفتهایم تا مدیر مدرسه بتواند در ابتدای سال برای این فعالیتها زمان مشخص کند.
وی در ادامه افزود: این یکی از فرصتهایی است که در اختیار مدرسه قرار گرفته تا آموزشهای مهارتی و تربیتی مورد نیاز دانشآموزان را به شکل ویژه دنبال کند.
استفاده از ظرفیت هوش مصنوعی و فناوریهای نوین در برنامه درسی
عضو شورای معاونان وزارت آموزش و پرورش در ادامه اين نشست و در پاسخ به پرسش خبرنگار خبرگزاری پانا درباره جایگاه فناوریهای نوین آموزشی و هوش مصنوعی در کتابهای درسی سال تحصیلی پیشرو، گفت: در حال حاضر در دو پایه از کتابهای کار و فناوری، یک فصل اختصاصی برای آموزش هوش مصنوعی پیشبینی شده است.
وی افزود: سال گذشته کتاب هوش مصنوعی برای رشتههای فنیوحرفهای و کاردانش تألیف شد و امسال نیز بر اساس بازخوردهای دریافتشده، برخی اصلاحات در آن انجام شده است؛ چراکه این کتاب با فوریت تدوین شده بود.
معاون وزير آموزش و پرورش، ادامه داد: بخشی از اقدامات سازمان، تعریف محتوای مستقیم درباره هوش مصنوعی و فناوریهای جدید است و بخشی دیگر به کاربردهای هوش مصنوعی در رشتهها و حوزههای مختلف اختصاص دارد. برای نمونه، در برخی دروس مانند زمینشناسی، کاربردهای هوش مصنوعی در این حوزه به کتابها افزوده شده است.
لطیفی از تدوین برنامه درسی جامع سواد دیجیتال و فناوریهای جدید نیز خبر داد و گفت: سال گذشته پژوهش مفصلی درباره وضعیت سواد دیجیتال و آموزش هوش مصنوعی در کشورهای مختلف، زمینهها، پیامدها و نمونههای موجود انجام دادیم و بر اساس آن، اکنون در حال تدوین برنامه درسی جامع سواد دیجیتال و فناوریهای جدید هستیم که هوش مصنوعی نیز بخشی از آن است.
وی با اشاره به گستردگی عناوین درسی در دورههای مختلف تحصیلی اظهار کرد: این پژوهش باید ابتدا نقشه جامع ما برای آموزش سواد دیجیتال و فناوریهای جدید را مشخص کند و سپس تعیین کند که این نقشه چگونه در عناوین درسی مختلف جانمایی شود؛ برای مثال سهم ریاضی، شیمی و سایر دروس در آموزش سواد دیجیتال و هوش مصنوعی چه باشد.
لطیفی همچنین از فعالیت کارگروه هوش مصنوعی گروه ریاضی سازمان خبر داد و گفت: این کارگروه حدود دو سال است تشکیل شده و بخشی از محتوای مرتبط با سواد پایه هوش مصنوعی که باید در درس ریاضی ارائه شود، توسط این گروه در حال آمادهسازی است.
وی تصریح کرد: کار اصلی برنامه جامع سواد دیجیتال، از یک سو تدوین نقشه جامع سواد دیجیتال، هوش مصنوعی و فناوریهای جدید و از سوی دیگر، جانمایی این محتوا در کتابهای درسی است. پس از مشخص شدن این جانمایی، میتوان گروههای مختلف درسی را موظف کرد که بهتدریج این محتواها را به کتابهای درسی اضافه کنند.
کتابهای جدید پایه اول برای دانشآموزان جذابتر شدهاند
رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در پاسخ به این پرسش که آیا زیستبوم جدید برنامه درسی میتواند تجربه دانشآموزان از مدرسه را تغییر دهد، گفت: این احساس صرفاً وابسته به کتاب درسی و برنامه درسی نیست، اما بخشی از آن که به سازمان مربوط میشود، در حال تغییر است.
وی با اشاره به تجربه اجرای آزمایشی کتابهای جدید در هشت مدرسه گفت: دانشآموزان پایه اول که کتابهای جدید را دیدهاند، علاقه زیادی به آنها نشان دادهاند. حتی در دو مورد، خانوادههایی داشتیم که فرزندان دوقلو در دو مدرسه متفاوت تحصیل میکردند و دانشآموزی که در مدرسه دیگر بود، اصرار داشت کتابهای جدید خواهر یا برادرش را داشته باشد، زیرا آنها را جذابتر و زیباتر میدانست.
لطیفی افزود: تولیدات جدید سازمان از نظر جذابیت، نسبت به تولیدات قبلی تفاوت محسوسی دارد و استفاده از تیمهای هنری در طراحی و تولید این کتابها نیز در همین راستا بوده است.
وی با اشاره به اجرای آزمایشی و دریافت بازخورد از معلمان گفت: فعالبودن و دانشآموزمحوربودن بستههای جدید، نسبت به تولیدات قبلی سازمان پیشرفت قابل توجهی داشته است.
وی در پایان درباره مهمترین تغییراتی که دانشآموزان و والدین در زیستبوم جدید برنامه درسی مشاهده خواهند کرد، گفت: نخست، مضامین، موضوعات، مفاهیم و مهارتهای جدیدی وارد برنامه شده که در آموزشهای قبلی به این شکل وجود نداشته است. دوم، توجه ما به همه نیازهای دانشآموز و همه فرصتهای مدرسه افزایش یافته و دیگر نگاه ما فقط معطوف به کلاس درس نیست.
لطیفی خاطرنشان کرد: در زیستبوم جدید برنامه درسی، کتاب درسی یکی از ابزارها و منابع تحقق اهداف است، اما منابع، ابزارها و فرصتهای دیگری نیز طراحی و آماده شده و معلمان و راهبران نیز آموزش میبینند تا بتوانند در مدرسه به شکل فعالانهتری برای آموزش مهارتها و شایستگیهای دانشآموزان برنامهریزی و فعالیت طراحی کنند.