به گزاذرش روابط عمومی و امور بينالملل سازمان پژوهش و برنامهرسزی آموزشی، متن گفت و گوی حجت الاسلام دكتر علی لطیفی معاون وزیر و رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در گفت و گوی اختصاصی با خبرنگار خبرگزاری ایرنا به شرح زیر است؛
سوال: برای توزیع و ثبت سفارس کتابهای درسی؛ امسال قرار است چند میلیون کتاب توزیع شود؟
جواب: امسال نزدیک به ۱۶۳ میلیون جلد کتاب درسی برای دانشآموزان آماده و فرآیند ثبت سفارش کتابها بهصورت سامانهای انجام میشود. دانشآموزان ابتدا باید ثبتنام مدرسه خود را قطعی کنند و پس از مشخص شدن مدرسه و تکمیل ثبتنام در سامانه دانشآموزی سیدا، ثبت سفارش کتاب درسی و واریز وجه را انجام دهند. پس از آن، کتابها از طریق شبکه گسترده توزیع، از شرکتهای چاپ و نشر کتابهای درسی تا سطح مدارس، در اختیار دانشآموزان قرار میگیرد.
پیشبینی میشود تا هفته نخست مهرماه، ثبتنام، ثبت سفارش و توزیع کتاب برای حدود ۹۷ تا ۹۸ درصد دانشآموزان انجام شود.
بخشی از تأخیرهایی که هر سال در دریافت کتاب درسی ایجاد میشود، به تأخیر در ثبتنام دانشآموزان و قطعی نشدن ثبتنام آنها در مدرسه بازمیگردد. در برخی موارد حتی تا هفتههای دوم و سوم مهرماه، ثبتنام دانشآموز در مدرسه یا سامانه بهصورت قطعی انجام نشده است و همین موضوع فرآیند ثبت سفارش کتاب را نیز با تأخیر مواجه میکند.
در میانپایهها نیز بیش از ۹۰ درصد دانشآموزان تاکنون سفارش کتابهای درسی خود را ثبت کردهاند و مدرسه محل تحصیل آنها مشخص شده است. پایههای ورودی شامل اول ابتدایی، هفتم دوره اول متوسطه و دهم دوره دوم متوسطه و همچنین برخی پایههای جدید مقاطع تحصیلی هستند که فرآیند ثبتنام و ثبت سفارش آنها نیز در حال تکمیل است.
از مجموع حدود ۱۶۳ میلیون جلد کتاب درسی که برای امسال پیشبینی شده است، سفارش چاپ حدود ۱۵۵ میلیون جلد ثبت شده و تاکنون نزدیک به ۱۲۱ میلیون جلد کتاب در سراسر کشور توزیع شده است.
بر اساس آخرین آمار، از مجموع حدود ۱۶ میلیون و چند صد هزار دانشآموز کشور، بیش از ۱۲ میلیون و ۴۸۱ هزار دانشآموز ثبت سفارش کتاب درسی خود را انجام دادهاند.
در حال حاضر کمبود قابل توجهی در کتابهای درسی وجود ندارد و با وجود مشکلاتی که در زمینه تأمین کاغذ و چاپ کتابها ایجاد شد، بخش عمده این مشکلات برطرف شده است. حتی در جریان جنگ و در پی موشکباران، برخی شرکتهای چاپ کتابهای درسی آسیبهای جزئی دیدند و بخشی از کاغذ مورد نیاز نیز به دلیل مشکلات واردات تأمین نشد. همچنین برخی منابع تأمین داخلی نتوانستند بهطور کامل به تعهدات خود عمل کنند و در مقطعی کمبود کاغذ وجود داشت، اما این کمبودها تاکنون جبران شده است.
قیمت کتابهای درسی با توجه به تعداد صفحات، حجم و نوع چاپ متفاوت است، اما بهطور کلی قیمت فعلی کتابهای درسی حدود یکسوم قیمت واقعی آنها در بازار برآورد میشود. بخش عمده هزینه کاغذ مورد استفاده در کتابهای درسی از سوی دولت و در قالب یارانه تأمین میشود.
به همین دلیل، قیمت کتابهای درسی در مقایسه با کتابهای مشابه در بازار پایینتر است؛ برای نمونه ممکن است یک کتاب درسی رنگی با حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ صفحه، ۳۰ تا ۵۰ هزار تومان قیمت داشته باشد، در حالی که کتاب مشابه در بازار با قیمتهایی چند برابر این رقم عرضه میشود.
سوال: در خصوص در نظر گرفتن دوره پیش دبستانی و از طرفی مطرح شده که پایه ششم حذف خواهد شد، آیا چنین رویکردی در پیش است؟
جواب: طرحی که در مجلس و کمیسیون آموزش و تحقیقات مطرح شد، اما در نهایت به تصویب نرسید. بنابراین دوره ابتدایی همچنان شش ساله است و پایههای اول، دوم، سوم، چهارم، پنجم و ششم ابتدایی بدون تغییر ادامه خواهد داشت.
پیشنهاد مطرحشده در مجلس مربوط به اجباری شدن دوره پیشدبستانی بود؛ به این معنا که با حمایت دولت و فراهم کردن فضا و شرایط لازم، دانشآموزان پیش از ورود به پایه اول، یک سال دوره پیشدبستانی را سپری کنند.
موضوع محتوای دوره پیشدبستانی اساساً در حوزه مأموریتهای سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک قرار دارد و در این زمینه همکاری و هماهنگی میان دستگاههای مرتبط در حال انجام است.
سوال: تغییرات کتاب درسی در مقاطع مختلف تحصیلی چگونه است؟
جواب: اجرای تغییرات برنامه درسی در دوره ابتدایی بهصورت تدریجی در راستای زیست بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی در حال انجام است. سال گذشته برنامه درسی پایه اول ابتدایی تغییر کرد و بهصورت آزمایشی در هشت مدرسه به اجرا درآمد. امسال نیز دو اتفاق در این زمینه دنبال میشود؛ نخست اینکه برنامه جدید پایه دوم ابتدایی در همان هشت مدرسه اجرا خواهد شد و دوم اینکه برنامه جدید پایه اول ابتدایی که سال گذشته بهصورت آزمایشی اجرا شد، امسال در ۲۰۰ مدرسه منتخب از سراسر کشور به اجرا درمیآید.
این مدارس از تمامی استانهای کشور انتخاب شدهاند و قرار است در هر استان، دو منطقه و در هر منطقه نیز دو مدرسه در این طرح حضور داشته باشند تا اجرای برنامه بهصورت تدریجی انجام شود. این روند در سالهای بعد نیز ادامه خواهد داشت و تغییر برنامههای درسی پایههای سوم، چهارم، پنجم و ششم ابتدایی بهصورت متوالی دنبال میشود.
دلیل اجرای مرحلهای این طرح، پیوستگی محتوای آموزشی در دوره ابتدایی است؛ بهگونهای که نمیتوان برنامه یک پایه را بهطور کامل تغییر داد، اما کتاب پایه بعدی را بر اساس برنامه قبلی ارائه کرد. بر همین اساس، تغییرات پایههای مختلف ابتدایی سال به سال انجام خواهد شد.
تغییرات کتابهای ابتدایی نیز با هدف نزدیکتر شدن محتوای آموزشی به نیازها و علایق دانشآموزان انجام شده است. برنامه جدید پایه اول ابتدایی که سال گذشته در هشت مدرسه بهصورت آزمایشی اجرا شد، پس از اجرای آزمایشی مورد ارزیابی قرار گرفت. در این زمینه پژوهشی در سطح کشور انجام شد و در هر استان، ۱۰ معلم دوره ابتدایی کتابهای جدید را بررسی و دیدگاههای خود را ارائه کردند.
بر اساس نتایج این بررسیها، کلیت تولیدات جدید با استقبال مناسبی از سوی معلمان، والدین و دانشآموزان مواجه شد. بهویژه دانشآموزان از جذابیت کتابها و تغییرات انجامشده در تصویرگری و طراحی آنها استقبال کردند. البته مانند هر کار تولیدی، برخی نواقص نیز در اجرای اولیه وجود داشت که یکی از اهداف اجرای آزمایشی محدود، شناسایی همین موارد و اصلاح آنها پیش از اجرای گستردهتر بود.
همزمان، تغییراتی در طراحی و تصویرگری برخی کتابهای درسی نیز انجام شده است. این تغییرات عمدتاً ناظر بر ارتقای جنبههای هنری، زیباییشناختی و جذابیت بصری کتابها بوده و لزوماً به معنای تغییر محتوای آموزشی آنها نیست.
در دوره متوسطه اول نیز تنظیم برنامه درسی در حال انجام است و در صورت آماده شدن برنامه، پیشبینی میشود از سال آینده فرآیند تغییر برنامه پایه هفتم آغاز شود.
در حوزه آموزشهای فنی و حرفهای نیز با توجه به تحولات بازار کار و فناوری، تغییراتی در برنامههای درسی در حال انجام است. طی دو سال گذشته مطالعات و پژوهشهایی درباره تحولات بازار کار و مسائل مرتبط با آموزشهای فنی و حرفهای انجام شد و بر اساس نتایج این مطالعات، ضرورت بازنگری در برنامههای درسی این حوزه مورد توجه قرار گرفت.
سال گذشته کتابهای پایه دهم و ساختار کلی برنامههای درسی رشتههای فنی و حرفهای تغییر کرد و امسال نیز تغییر کتابهای پایه یازدهم در دستور کار قرار دارد. سال گذشته ۶۸ عنوان کتاب فنی و حرفهای بهطور اساسی تغییر کرد یا از نو تألیف شد و امسال نیز حدود ۷۱ عنوان کتاب در این حوزه با تغییرات اساسی یا تألیف جدید مواجه خواهد شد.
در حوزه رشتههای جدید آموزشهای فنی و حرفهای نیز تولید محتوا متناسب با تغییر ساختار رشتهها انجام میشود. هر زمان رشتههای جدید یا ساختار رشتهها تغییر کند، متناسب با آن، کتابهای درسی نیز طراحی و آماده میشوند.
در حال حاضر ۵۰ رشته در شاخه کاردانش، ۱۳ رشته در شاخه فنی و حرفهای و ۲۹ رشته مشترک میان فنی و حرفهای و کاردانش وجود دارد. برای تمامی این رشتهها، کتابهای پایه دهم در سال گذشته آماده شده و کتابهای پایه یازدهم امسال و کتابهای پایه دوازدهم در سال آینده آماده و ارائه خواهد شد.
توجه به نیازهای دانشآموزان، والدین و معلمان در حوزه فناوریهای نوین و هوش مصنوعی طی دو تا سه سال گذشته در دستور کار قرار گرفته است. با توجه به تنوع روزافزون فناوریها، موضوع هوش مصنوعی نیز بهعنوان بخشی از آموزش در عصر دیجیتال مورد توجه قرار گرفته، اما این موضوع صرفاً به آموزش هوش مصنوعی محدود نمیشود و در چارچوب گستردهتری تحت عنوان «شایستگیهای دیجیتال» دنبال میشود.
شایستگی دیجیتال مجموعهای از آمادگیها و توانمندیهایی است که دانشآموز برای زندگی در دنیای جدید به آن نیاز دارد؛ از جمله اینکه چه دانش و مهارتهایی باید داشته باشد و چگونه بتواند با ابزارهای فناورانه جدید کار کند. بنابراین، هوش مصنوعی تنها یکی از اجزای این حوزه به شمار میرود.
در همین چارچوب، سال گذشته کتابی با موضوع هوش مصنوعی تدوین و ارائه شد و امسال نیز اصلاحات لازم در آن انجام شده است. این کتاب بهصورت اختیاری ارائه میشود و رشتههای کاردانش که تمایل داشته باشند میتوانند آن را انتخاب کنند. هدف از تدوین این کتاب، آموزش مهمترین مهارتها و ایجاد شناخت پایه دانشآموزان نسبت به هوش مصنوعی است.
همچنین در کتاب «کار و فناوری» پایه ششم و پایه هشتم، یک فصل مستقل به آموزش هوش مصنوعی اختصاص یافته است تا دانشآموزان با مفاهیم و مهارتهای اولیه این فناوری آشنا شوند.
در مجموعه کتابهای درسی، موضوع سواد رسانهای نیز مورد توجه قرار گرفته و امسال در کتاب سواد رسانهای، یک درس مستقل درباره هوش مصنوعی و چالشها و اختلالهایی که ممکن است در تعامل با رسانههای مجازی و ابزارهای هوش مصنوعی ایجاد شود، پیشبینی شده است.
علاوه بر این، تلاش شده است موضوع هوش مصنوعی به شکل تلفیقی در درسهای مختلف نیز مورد توجه قرار گیرد؛ به این معنا که در هر درس، متناسب با موضوع و حوزه تخصصی آن، کاربردهای هوش مصنوعی و تأثیر این فناوری بر فعالیتهای مرتبط با آن حوزه معرفی شود. برای نمونه، در حوزه زمینشناسی، بخشهایی درباره کاربردهای هوش مصنوعی در فعالیتها و مهارتهای مورد استفاده زمینشناسان به محتوای آموزشی اضافه شده است.
تدوین برنامه درسی جامع «شایستگیهای دیجیتال» نیز در دستور کار سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی قرار دارد و پس از تکمیل آن، نقشه جامعی برای مشخص شدن تغییرات مورد نیاز در کتابهای درسی ارائه خواهد شد تا دانشآموزان برای زندگی و فعالیت در دنیای جدید آمادگی بیشتری پیدا کنند.
در موضوع هوش مصنوعی، آموزش معلمان از اهمیت ویژهای برخوردار است و موضوع صرفاً به کتابهای درسی محدود نمیشود. حتی کتاب نمیتواند نقطه آغاز این تحول باشد و معلم نقش اساسی در این زمینه دارد.
در همین راستا، سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی طی سالهای اخیر دورههایی را برای معلمان برگزار کرده و بخشهای مختلف وزارت آموزش و پرورش نیز در این زمینه فعالیتهایی را دنبال کردهاند.
یکی از اقدامات انجامشده، تولید یک بسته آموزشی با عنوان «کلاس شوقانگیز» در سال گذشته بود که با توجه به درخواست و دستور رئیسجمهور محترم و با محوریت تحول در کلاس درس و استفاده از فناوریها و ابزارهای نوین آموزشی تهیه شد. یکی از سه محور اصلی این بسته، آموزش معلمان بود و این بسته بهصورت دوره آموزشی غیرحضوری در اختیار معلمان قرار گرفته و قابل استفاده است.
گاهی اوقات نگاه نمرهمحور بر فضای آموزشی حاکم است و همین موضوع باعث میشود تعلق خاطری که دانشآموز میتواند به کتاب داستان و کتابهای غیردرسی پیدا کند، در کتاب درسی کمتر شکل بگیرد. از سوی دیگر، زمانی که میخواهیم کتاب درسی را برای دانشآموزانی با فرهنگها، ذهنیتها و نگرشهای فکری مختلف تدوین کنیم، با محدودیتهایی مواجه هستیم.
زبان کتاب درسی نیز معمولاً باید رسمی باشد و به همین دلیل نمیتوان همه احتمالات و موضوعاتی را که ممکن است در این زمینه رخ دهد، در قالب کتاب درسی با دانشآموزان مطرح کرد. با این حال، تلاش شده است شخصیتها و افراد مختلفی از میان دانشمندان، شخصیتهای نظامی و دیگر چهرههای جامعه در کتابهای درسی معرفی شوند.
با توجه به تغییرات و تحولاتی که طی دو سال گذشته رخ داده است، تغییراتی در کتابهای تاریخ، مطالعات اجتماعی و کتاب دفاعی پایه نهم در سال تحصیلی پیشرو اعمال خواهد شد. البته این تغییرات باید در چارچوب اصول برنامهریزی و ضوابط تدوین کتابهای درسی انجام شود تا تغییرات صورت گرفته برای معلم، دانشآموز و خانوادهها، مثبت، رو به جلو و قابل دفاع باشد.
این تغییرات به صورت موردی در معرفی شخصیتها و چهرههای جامعه نیز اتفاق افتاده است. یکی از رویکردهای ثابت سازمان در سالهای گذشته، توجه به معرفی شخصیتها و چهرههای الگو بوده و این رویکرد امسال نیز ادامه خواهد داشت. هر سال با اضافه شدن شخصیتهای جدید، بررسی میشود که چه چهرههایی قابلیت الگوگیری برای دانشآموزان را دارند و در صورت احراز این شرایط، امکان معرفی آنها در کتابهای درسی بررسی میشود.
در حوزه آموزش دانشآموزان با نیازهای ویژه نیز بخشی از کتابها توسط سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی و بخشی دیگر بر عهده سازمان آموزش و پرورش استثنایی است. نیازهای دانشآموزان با نیازهای ویژه متفاوت است و متناسب با نوع نیاز آنها، برنامههای آموزشی متفاوتی نیز باید در نظر گرفته شود.
برای نمونه، دانشآموزان دارای آسیب بینایی یا سایر نیازهای ویژه ممکن است به تغییراتی در شیوه ارائه محتوای آموزشی نیاز داشته باشند. در برخی موارد نیز کتابهای درسی با ویژگیهای متناسب با نیاز دانشآموز، از جمله با چاپ درشتتر، تهیه میشود. البته نیازهای این گروه از دانشآموزان محدود به تغییر در کتابهای درسی نیست و بخشهای دیگری از برنامه آموزشی و فعالیتهای تربیتی را نیز شامل میشود.
در مورد دانشآموزان دارای اوتیسم نیز نیازهای آموزشی متفاوتی وجود دارد. برای این دانشآموزان، آموزش مهارتهای پایه زندگی، مهارتهای شغلی ساده و در برخی موارد آموزش رشتههای فنی و حرفهای که بتوانند از طریق آن مهارتی را فرا بگیرند، اهمیت دارد.
بخشی از این اقدامات، از جمله طراحی رشتههای فنی و حرفهای، در حوزه فعالیت سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی قرار دارد، اما آموزشهای دوره ابتدایی و متوسطه اول دانشآموزان با نیازهای ویژه بر عهده سازمان آموزش و پرورش استثنایی است.
با توجه به اینکه آموزشهای تخصصی و ویژه مورد نیاز این گروه از دانشآموزان در سازمان پژوهش به صورت گسترده ارائه نمیشود، این بخش از فعالیتها به سازمان آموزش و پرورش استثنایی واگذار شده است. این مجموعه نیز تغییرات خوبی را آغاز کرده تا برنامههای آموزشی متناسب با نیازسنجی و شرایط دانشآموزان طراحی و اجرا شود. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی نیز در این زمینه همکاری خواهد داشت، اما مجموعه اصلی متولی این گروه از دانشآموزان، سازمان آموزش و پرورش استثنایی است.
بر اساس اساسنامه جدید، سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در زمینه مدارس بینالملل مسئولیت دارد و چارچوب برنامه درسی این مدارس را با مرکز امور بینالملل و مدارس خارج از کشور هماهنگ و تدوین میکند.
در همین راستا، جدول برنامه درسی به تفکیک تمامی پایهها آماده شده و هفته گذشته برای مرکز ارسال شده است. بر اساس این چارچوب، برنامه درسی کلی مشخص میشود و سپس تعیین خواهد شد که مدارس در هر پایه و برای هر عنوان درسی، امکان استفاده از چه کتابهایی را دارند.
پس از مشخص شدن این چارچوب، مرکز امور بینالملل باید متناسب با آن، کتابهای مورد استفاده در هر دوره تحصیلی و پایه را مشخص و برای مدارس ابلاغ کند. این موضوع هم مدارس ایرانی خارج از کشور و هم مدارس بینالملل داخل کشور را شامل میشود که تعداد آنها در حال حاضر حدود هشت تا ۹ مدرسه است.
در این زمینه همکاری مناسبی میان سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی و مرکز امور بینالملل و مدارس خارج از کشور شکل گرفته و تاکنون چارچوب برنامه درسی و سیاستهای مربوط به منابع آموزشی مشخص شده است. بر این اساس، برای هر دوره تحصیلی تعیین شده است که مدارس میتوانند از چه کتابهایی استفاده کنند.
برخی از این کتابها احتمالاً توسط مرکز امور بینالملل و مدارس خارج از کشور تولید خواهد شد و بخشی دیگر نیز از میان کتابهای بینالمللی موجود و معتبر انتخاب و با اعمال تغییرات و بومیسازی متناسب با شرایط کشور مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
با وجود این، چارچوب اصلی برنامه درسی مدارس بینالملل، برنامه درسی جمهوری اسلامی ایران خواهد بود؛ اما مدارس میتوانند در برخی عناوین درسی، با توجه به اقتضائات خاص خود، از کتابهای بینالمللی معتبر و استاندارد نیز استفاده کنند، مشروط بر اینکه الزامات مربوط به بومیسازی و چارچوبهای تعیینشده رعایت شود.
سوال:معرفی رهبر شهید در کتاب درسی؛ این موضوع در چه مرحلهای قرار دارد؟
جواب: برای بررسی این موضوع، پیشنهاد شده است کمیته مشترکی تشکیل شود تا اقدامات انجامشده را بررسی و درباره تغییرات مورد نیاز تصمیمگیری کند. واقعیت این است که در بیرون از مجموعه آموزش و پرورش، انتظاراتی وجود دارد که به محض وقوع یک اتفاق، تغییرات فوری در کتابهای درسی اعمال شود، اما اگر تغییرات بدون بررسی کارشناسی کافی و بدون طی شدن فرآیند لازم انجام شود، ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد.
بر همین اساس، معتقدیم تغییرات اینچنینی باید به اندازه کافی بررسی و کارشناسی شود تا تصمیمهای اتخاذشده پخته و قابل دفاع باشد. با این حال، برای سال تحصیلی جاری، برخی اقدامات فوری انجام شد.
یکی از این اقدامات، اعمال تغییر در تعدادی از کتابهای درسی بود که هنوز وارد فرآیند چاپ سپاری نشده بودند و موضوع آنها با تحولات اخیر مرتبط بود. برای نمونه، در برخی کتابهای مطالعات اجتماعی، مطالبی درباره فرآیند انتخاب رهبری و همچنین برخی دستاوردهای دوره رهبری قائد شهید امت اضافه شد. تغییراتی نیز در یکی از کتابهای تاریخ اعمال شد.
همچنین امسال طرح دیگری در همین سه چهار ماه گذشته و پس از جنگ رمضان اجرا شد. در حدود ۳۰ عنوان از کتابهای درسی که هنوز چاپ نشده بودند، تصاویری با یک موضوع واحد در پشت جلد قرار گرفت. موضوع انتخابشده، «عزتمندی و اقتدار ایران» و «ایران عزیز» بود.
در این طرح، جملاتی از رهبر شهید متناسب با این موضوع و زمینه انتخاب و در کنار تصاویری قرار گرفت که بخشی از آنها تصاویر رهبر و بخشی نیز تصاویر حضور مردم در صحنه بود. هدف از این اقدام، تقویت حس هویت و افتخار ملی و همچنین ایجاد و تقویت احساس اقتدار و عزت ملی بود.
بنابراین، تغییراتی در پشت جلد کتابهای درسی امسال انجام شده و در حال انجام است، اما این تغییرات محدود و در چارچوب فرآیندهای کارشناسی بوده است.
رهبر شهید انقلاب نیز در یکی از دیدارهای خود با معلمان بر اهمیت نقش معلم و آموزش و پرورش تأکید کردهاند و برگزاری آن جلسه را با این هدف دانستهاند که فضای عمومی جامعه نسبت به اهمیت نقش معلم و آموزش و پرورش توجه بیشتری پیدا کند.
ایشان همچنین تأکید کردهاند که هر زمان در کشور توانستهایم موضوعی را به یک دغدغه عمومی تبدیل کنیم، امکان اصلاح آن نیز بیشتر شده است و اگر آموزش و پرورش اصلاح شود، بسیاری از مسائل کشور نیز اصلاح خواهد شد. اهمیت این موضوع بسیار زیاد است، اما هنوز این اهمیت به یک احساس و دغدغه عمومی تبدیل نشده است.
گزارش تصويری