به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی؛ سید مهدی باقریان مدیرکل دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی ابتدایی و متوسطه نظری سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در گفتگویی تفصیلی با روزنامه قدس به جزئیات طرحواره تحول در برنامه درسی تا سطح مدرسه و اجرای آزمایشی زیستبوم جدید برنامه درسی پرداخته که به شرح ذیل است:
روزنامه قدس: اهمیت طرح جدید «برنامه درسی مدرسهای» و مرحله کنونی آن چیست؟
مدیرکل دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی ابتدایی و متوسطه نظری: این راهنما قرار است آنچه را که از منظر برنامه درسی و محتوای آموزشی، تربیتی و مهارتی در مدرسه رقم میخورد، ساماندهی کند.
این ساماندهی نیازمند دو دسته از الزامات است:۱. الزامات شفافسازی: به معنای روشنسازی انتظارات نظام آموزشی در یک دوره مشخص است.۲. الزامات ساختاری: به معنای تغییر نسبت عناصر برنامه درسی با یکدیگر و همچنین ارتباط آنها با بستههای آموزشی و تربیتی میباشد.
خوشبختانه آنچه پیشبینی کرده بودیم، در فاز اول (مربوط به دوره اول ابتدایی) تقریباً در مراحل پایانی قرار دارد. سند برنامه درسی مدرسهای برای این دوره تنظیم شده و فرآیندهای اعتباربخشی و تصویب آن در حال انجام است.در آخرین اقدام، طی یک نشست سهروزه، این طرح را با حضور معاونان آموزش ابتدایی و رؤسای ادارات تابعه اداراتکل آموزش و پرورش استانها به بحث و بررسی گذاشتیم. مقرر شد این همکاران طرح را بررسی کرده، درباره آن گفتگو کنند و بازخوردهای خود را جهت تکمیل نهایی کار ارائه دهند.به موازات این اقدامات که مراحل تکمیلی خود را طی میکند، کار تدوین این راهنما برای «دوره دوم ابتدایی» و «دوره اول متوسطه» نیز در حال انجام است. با این روند، عمدهترین هدفی که برای سال اولِ این طرح در نظر داشتیم، محقق و به اتمام رسیده است.
روزنامه قدس: طرح مذکور چه اهداف خاصی را دنبال میکند و چه تغییری در کیفیت آموزشی ایجاد خواهد کرد؟
مدیرکل دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی ابتدایی و متوسطه نظری: عمدهترین هدف از اجرای «برنامه درسی مدرسهای»، ایجاد یک وحدت تربیتی در سطح مدرسه است. در واقع، برنامه درسی سطح مدرسه قرار است محتوای معنایی، مفهومی، تربیتی و آموزشیِ آنچه را که باید در یک نهاد اجتماعی به نام مدرسه (اعم از دوره اول یا دوم ابتدایی و دوره اول متوسطه) رقم بخورد، مشخص کند.این برنامه، یک چارچوب عمل محتوایی است که مسیر را برای همه شرکا و ارکان نظام آموزشی به شرح زیر تبیین میکند:
- برای سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی: مشخص میکند که بستهها و محتوای آموزشی باید چگونه، با چه رویکرد، چه اولویتهایی، کدام مفاهیم و بر اساس چه نظام شایستگیای تنظیم شوند.
- برای معاونتها (آموزشی، پرورشی و تربیتبدنی): مسیر برنامهریزی را روشن کرده و نشان میدهد که اولویتِ فعالیتهای مدرسهای چگونه باید تنظیم گردد.
- برای مدرسه و سطوح اداری: سیمای درست و شفافی از اقدامات لازم برای رسیدن به اهداف تربیتی ارائه میدهد. این برنامه ضمن تعیین چارچوبها، انعطافپذیریِ مطلوب و اختیار عمل لازم را در لایههای مختلف (از سطح اداره کل استان و ادارات مناطق گرفته تا خود مدرسه) فراهم میکند.
- برای نظام تربیت معلم: هدفگذاری کرده و به سیستم تربیت معلم دیدگاه روشنی نسبت به مهارتهای مورد نیاز یک معلم در هر دوره تحصیلیِ خاص ارائه میدهد.
- برای بخش خدمات پشتیبانی و علمی: به انبوهِ خدمات پشتیبانی که باید برای مدرسه فراهم شود جهت میبخشد؛ به گونهای که برای این بخشها، اينكه چه دورههایی برگزار کنند و بر چه اولویتهایی متمرکز داشته باشند، معنادار میشود.
به طور خلاصه، تمامی عوامل دخیل در فرآیند نظام آموزشی در سطح ادارات کل، مناطق و مدارس، میتوانند نقش و وظایف خود را در نسبت با برنامه درسی مدرسهای، از درون «راهنمای عمل برنامه درسی» استخراج و احصا کنند.
روزنامه قدس: اجرای آزمایشی طرح یاد شده در ۸ مدرسه چه نتایجی بهدنبال داشته است؟
مدیرکل دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی ابتدایی و متوسطه نظری: در این مرحله، طرح به صورت آزمایشی در ۸ مدرسه در حال اجرا است که تمرکز ما تنها بر دو وجه اول، یعنی «برنامه درسی سطح مدرسه» و «بستههای آموزشی» بود. دلیل این محدودیت این است که چون طرح در دوره اول ابتدایی (بهویژه پایه اول) اجرا میشود، نیازمند ملاحظات بسیار دقیقتری بودیم.در حال حاضر، بستههای آموزشی در این ۸ مدرسه در حال اجرا هستند و هدف اصلی ما دریافت بازخورد میدانی است تا ارزیابی کنیم که آیا بستههای آموزشی در عمل قابلیت پیادهسازی دارند یا خیر. در این مرحله از اجرای آزمایشی، از معلمان و کادر مدارس خواستهایم که بیشتر بر انطباق با بستههای آموزشیِ ارائهشده تمرکز کنند و کمتر به سراغ انتخاب یا تولید محتوای جدید بروند؛ البته اختیار عملِ لازم برای انتخاب محتوا، در مراحل تکمیلیِ طرح به مدارس داده خواهد شد.خوشبختانه بازخوردهایی که تاکنون از همکاران دریافت کردهایم، در مجموع مثبت بوده است. از جمله نتایج مشهود میتوان به «فعالتر شدن دانشآموزان در سطح کلاس»، «تقویت مهارتهای ارتباطی» و «افزایش اشتیاق بچهها به یادگیری» اشاره کرد. با این حال، برای نتیجهگیری نهایی باید منتظر ماند تا فرآیند پژوهشیِ تعریفشده در ذیل این اجرای آزمایشی، تکمیل شود. پس از آن، برای ارتقا و بهبود کیفیت فرآیندها، اصلاحات لازم را در برنامه اعمال خواهیم کرد.محور اصلی کار ما برای دریافت دادههای دقیق در این ۸ مدرسه، گزارشهای مستمر است؛ به گونهای که تمامی عوامل دخیل، بهویژه معلمان و راهبران آموزشی، به صورت روزانه و هفتگی به ما بازخورد مشورتی میدهند تا بتوانیم هم برنامه و هم بستههای آموزشی را به درستی اصلاح کنیم.نکته پایانی اینکه به عنوان اقدام مکمل، علاوه بر اجرای میدانی، ۱۰ نسخه از بستههای آموزشی را به تمامی استانها ارسال کردهایم تا فرآیند بازبینی و «اعتباربخشی نظری» توسط کارشناسان استانی نیز انجام گیرد. نتایج این بررسیها نیز قطعاً در ارزیابی و تصمیمگیری نهایی ما لحاظ خواهد شد.
روزنامه قدس: مرحله دوم اجرای آزمایشی در چه زمانی اجرا میشود و کدام پایهها را دربر میگیرد؟
مدیرکل دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی ابتدایی و متوسطه نظری: در خصوص نقشه راهی که برای توسعه این طرح در نظر گرفتهایم، مقرر شد توسعه برنامه برای «پایه اول ابتدایی»، در دو مرحله اجرا شود:مرحله اول (سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶): انشاءالله در سال تحصیلی آینده، این برنامه توسعه یافته و تعداد بیشتری از دانشآموزان کل کشور را تحت پوشش قرار خواهیم داد.مرحله دوم (سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۷): در سال تحصیلی پس از آن، پوشش برنامه را به سطح ملی ارتقا داده خواهد شد؛ مگر آنکه در فرآیند اجرای فازِ دوم، مسئله خاصی بروز کند که ما را مجاب سازد تا «شیوه استقرار» و توسعه برنامه را تغییر دهیم.البته توجه به شرایط کشور، آموزش مجازی و غیره نیز در مسیر تصمیمگیری اهمیت بسیاری دارد.
روزنامه قدس: آیا مدیران و معلمان آموزشهای لازم را برای اجرای دقیق برنامه دیدهاند؟
مدیرکل دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی ابتدایی و متوسطه نظری: برای موضوع آموزش معلمان پیشبینیها و برنامهریزیهای دقیقی انجام دادهایم. خوشبختانه محتواها، کتابها و بستههای آموزشی به خوبی آماده شده و در حال حاضر فرآیند اجرای آزمایشی خود را طی میکنند. محتوای رسانهایِ طرح تا حد زیادی آماده است، اما قطعاً تا پیش از تابستان، تولید رسانههای اختصاصیِ ویژه آموزش معلمان را نیز به انجام خواهیم رساند.برنامه قطعی و لازمالاجرای ما این است که متناسب با سناریوی توسعهایِ هر استان، از «راهبران آموزشی» برای اشاعه این برنامه استفاده کنیم. هدف این است که فرآیند آمادهسازی نیروی انسانی، حتماً پیش از آغاز توسعه طرح در تابستان ۱۴۰۵ محقق شود.البته بخشی از این آمادهسازی، از هماکنون در سطح ادارات کل آغاز شده است. همانطور که پیشتر اشاره کردم، هفته گذشته یک نشست سهروزه با حضور معاونان آموزشی و رؤسای ادارات تابعه اداراتكل آموزش و پرورش استانها برگزار کردیم. این مدیران در حال حاضر، بخشی از مسئولیت اشاعه طرح و ایجاد آمادگی ذهنی در سطح استانهای خود را بر عهده گرفتهاند.همچنین برای کمک به ایجاد این آمادگی ذهنی در همکاران استانی، نسخههای اولیه از «برنامه درسی مدرسهای» و بستههای آموزشی به استانها ارسال شده است. با این حال، فاز جدیتر و عملیاتیترِ آموزشهای استانی را از طریق «آموزش راهبران آموزشی» پیگیری و اجرا خواهد شد.
روزنامه قدس: عمده چالشها و الزامات طرح یاد شده کدامند و برای برون رفت از آنها چه باید کرد؟
مدیرکل دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی ابتدایی و متوسطه نظری: عمدهترین چالشی که در مسیر اجرای این طرح با آن مواجهیم، به دو بخش اصلی تقسیم میشود:
۱. چالش نظری، مفهومی و نگرشی: مهمترین چالش ما ایجاد یک «چرخش انگارهای» است؛ به این معنا که مدرسه باید از تمرکز صِرف و بیشازحد بر «کتاب درسی» فاصله گرفته و خود را برای اجرای یک «برنامه درسیِ جامع» آماده کند. البته این چرخشِ نگاه، صرفاً در سطح مدرسه قابل حل نیست؛ بلکه نهادهای سیاستگذار، معاونتها، ادارات کل استانها و مناطق نیز باید برای پذیرش این چرخشِ جدی آماده باشند. این تغییر پارادایم نیازمند آن است که تمامی ارکان نظام آموزشی مهارتهای «طراحی برنامه» را کسب کنند، انعطافپذیری در برنامهریزی را تمرین کنند، استفاده مناسب از زمان آموزش را بیاموزند و معلمان را به لحاظ نگرشی برای اجرای این برنامههای جدید آماده سازند.
۲. چالش پشتیبانی: بخش دوم چالشها به بُعد «پشتیبانی» بازمیگردد. قاعدتاً باید پشتیبانیهای ویژهتر و خاصتری چه در زمینه تهیه بستههای آموزشی و چه در بخش آموزش نیروی انسانی از «مدارس مجری طرح» صورت گیرد. موفقیت در این پشتیبانی بسیار حائز اهمیت است؛ زیرا مسیر را برای سایر مناطق و مدارسی که قرار است در سالهای بعد وارد قلمرو اجرای برنامه شوند، هموار میکند.
با وجود تمام این چالشها، ما کاملاً امیدوار و مطمئن هستيم؛ چرا که معلمان عزیز و همکاران ما در معاونت آموزش ابتدایی (بهویژه در دوره اول ابتدایی)، از جمله اقشار فرهیخته کشور هستند که همواره برای پذیرش و اجرای تغییرات مناسب و اساسی آمادگی لازم را دارند.