مدیرکل دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش، در یادداشتی با بررسی همگرایی سیاستهای اقتصاد مقاومتی و یافتههای جدید نظامهای آموزش فنی و حرفهای جهان، نقش آموزشهای مهارتی را بهعنوان مهمترین زیرساخت توسعه سرمایه انسانی، افزایش بهرهوری و تحقق اقتصاد رقابتپذیر تبیین کرده است.
به گزارش روابطعمومی و امور بینالملل سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، متن یادداشت حسن اقابابایی، مدیرکل دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، به شرح زیر است:
هیچ کشوری بدون نظام آموزش فنی، حرفهای و مهارتی توانمند، نمیتواند اقتصاد رقابتپذیر، بهرهور و پایدار ایجاد کند
در ادبیات توسعه، همواره از سرمایه، فناوری و منابع طبیعی بهعنوان عوامل رشد اقتصادی یاد شده است؛ اما تجربه دهههای اخیر نشان داده است که هیچیک از این عوامل، بدون سرمایه انسانی ماهر، قادر به ایجاد اقتصادی رقابتپذیر، بهرهور و پایدار نیستند. از همین رو، کتاب Handbook of Vocational Education and Training (2025) پس از بررسی تجربه کشورهای پیشرو، به یک جمعبندی روشن میرسد: «هیچ کشوری بدون نظام آموزش فنی، حرفهای و مهارتي توانمند، نمیتواند اقتصاد رقابتپذیر، بهرهور و پایدار ایجاد کند»، این گزاره، اگرچه حاصل پژوهشهای تطبیقی امروز جهان است، اما در اندیشه سیاستگذاری جمهوری اسلامی ایران، سالها پیش در قالب مفهوم اقتصاد مقاومتی مطرح شد.
قائد شهيد انقلاب اسلامی ايران، امام خامنهای(ره) با طرح این مفهوم و سپس ابلاغ سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی، الگویی از توسعه اقتصادی را ارائه کردند که بر درونزایی، برونگرایی، مردممحوری، دانشبنیانی، بهرهوری، عدالت، نوآوری و تابآوری اقتصاد استوار است. ایشان در تبیین این سیاستها تأکید کردند: اقتصاد مقاومتی یعنی اقتصادی که در برابر تکانههای جهانی و دشمنیها مقاوم باشد، اما در عین حال پویا، پیشرونده و دارای قدرت رقابت در عرصه بینالمللی باشد. در بیانی دیگر نیز تصریح کردند: کلید حل مشکلات اقتصادی کشور، افزایش بهرهوری، تکیه بر توان داخلی و استفاده از نیروی انسانی کارآمد و خلاق است.
این تأکیدها نشان میدهد که اقتصاد مقاومتی، بیش از آنکه صرفاً یک سیاست اقتصادی باشد، راهبردی برای توسعه سرمایه انسانی است و این همان نقطهای است که آموزشهای فنی، حرفهای و مهارتی به مهمترین زیرساخت تحقق آن تبدیل میشوند.
16 عامل موفقیت نظامهای آموزش فنی و حرفهای جهان
کتاب Handbook of Vocational Education and Training با بررسی تجربه کشورهای موفق، شانزده عامل مشترک را بهعنوان ارکان موفقیت نظامهای آموزش مهارتی معرفی میکند. این عوامل را میتوان در چهار محور اساسی خلاصه کرد:
۱. حکمرانی هوشمند
• رهبری و سیاستگذاری ملی
• قوانین پایدار
• مشارکت واقعی صنعت
• تأمین مالی پایدار
۲. پیوند با اقتصاد
• آموزش مبتنی بر نیاز بازار کار
• آیندهنگری مهارتی • نظام اطلاعات بازار کار
• استانداردهای ملی شایستگی
۳. تحول آموزشی
• برنامههای درسی منعطف
• یادگیری مادامالعمر
• بهرهگیری از فناوریهای نوین
• توانمندسازی مستمر معلمان
۴. توسعه اجتماعی و اقتصادی
• ارتقای منزلت اجتماعی آموزش مهارتی
• عدالت آموزشی
• نوآوری و کارآفرینی
• همسویی با استانداردهای بینالمللی
تأمل در این عوامل نشان میدهد که تقریباً همه آنها با مؤلفههای اقتصاد مقاومتی همجهت هستند؛ از ارتقای بهرهوری و دانشبنیان شدن اقتصاد گرفته تا مردمیسازی، تقویت تولید داخلی، توسعه سرمایه انسانی و افزایش رقابتپذیری.
آموزش مهارتی؛ حلقه اتصال آموزش و اقتصاد
اگر اقتصاد مقاومتی را راهبرد کلان توسعه اقتصادی بدانیم، آموزشهای فنی و حرفهای ابزار تحقق آن هستند. هیچ صنعتی بدون نیروی کار ماهر، هیچ فناوری بدون آموزش تخصصی و هیچ اقتصاد دانشبنیانی بدون مهارتآموزی پایدار شکل نخواهد گرفت.
از این منظر، هنرستانها و مراکز آموزش مهارتی صرفاً نهادهای آموزشی نیستند؛ بلکه کارخانههای تولید سرمایه انسانی هستند. هر برنامه درسی مبتنی بر شایستگی، هر کارگاه آموزشی، هر دوره کارآموزی در محیط واقعی کار و هر هنرجوی توانمند، مستقیماً به افزایش بهرهوری و تقویت اقتصاد ملی کمک میکند.
فرصت پیشروی ایران اسلامی
در سالهای اخیر، اجرای قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی و آییننامه اجرایی بند «ث» ماده ۸۹ برنامه هفتم توسعه، مسیر جدیدی را برای تحول آموزشهای مهارتی کشور گشوده است. بازطراحی رشتهها بر پایه شایستگیهای حرفهای، توسعه آموزش در محیط واقعی کار، مشارکت مؤثر صنعت، استفاده از فناوریهای نوین، هوش مصنوعی و یادگیری مادامالعمر، همگی اقداماتی هستند که با یافتههای این کتاب و با اصول اقتصاد مقاومتی همراستا هستنداین همگرایی نشان میدهد که ایران میتواند با تکیه بر اسناد بالادستی خود و بهرهگیری از تجربههای موفق جهانی، نظام آموزشهای فنی و حرفهای را به یکی از مهمترین پیشرانهای توسعه ملی تبدیل کند.
جمعبندی
امروز دیگر آموزشهای فنی و حرفهای صرفاً ابزاری برای اشتغال نیستند؛ بلکه سرمایهگذاری راهبردی برای آینده اقتصاد کشور محسوب میشوند. تجربه جهانی نشان میدهد که اقتصادهای موفق، پیش از آنکه در کارخانهها ساخته شوند، در کلاسهای درس، کارگاههای آموزشی و مراکز مهارتآموزی شکل میگیرند.
از اینرو، میتوان گزاره زیر را بهعنوان پیام اصلی این یادداشت مطرح کرد: اقتصاد مقاومتی، بدون نظام آموزش فنی و حرفهای توانمند، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید و آموزشهای فنی و مهارتی، زمانی به رسالت واقعی خود دست مییابند که موتور محرک بهرهوری، تولید، نوآوری و رقابتپذیری اقتصاد ایران باشند.
منابع
- آیتالله خامنهای، سیدعلی. (1392). بیانات در دیدار با کارآفرینان و فعالان اقتصادی. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای (KHAMENEI.IR).
- آیتالله خامنهای، سیدعلی.(1392). سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی. ابلاغشده بر اساس بند (۱) اصل ۱۱۰ قانون اساسی، دفتر مقام معظم رهبری.
- آیتالله خامنهای، سیدعلی(1395). بیانات در دیدار مسئولان نظام درباره اقتصاد مقاومتی، اقدام و عمل. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- UNESCO-UNEVOC. (2021). UNEVOC Network: Advancing Technical and Vocational Education and Training (TVET). Bonn: UNESCO-UNEVOC.
- OECD. (2023). Preparing Vocational Education and Training for the Future. Paris: OECD Publishing.
- Handbook of Vocational Education and Training. (2025). Springer Nature.