به گزارش روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی و به نقل از پانا؛ سال‌ها کتاب درسی مهم‌ترین تصویر از برنامه آموزشی مدرسه بوده است؛ اما آنچه اکنون در سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی دنبال می‌شود، تغییر همین نگاه است. حجت‌الاسلام علی لطیفی، رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، برنامه درسی را «نقشه تربیت» می‌داند و معتقد است اگر قرار است در آموزش‌وپرورش تحول اتفاق بیفتد، این تحول باید از برنامه درسی آغاز شود. در این رویکرد، کتاب درسی همچنان یکی از منابع اصلی یادگیری است، اما دیگر تمام برنامه درسی محسوب نمی‌شود. به این ترتیب، آنچه در مدرسه اتفاق می‌افتد، از محتوای کتاب و شیوه ارائه آن تا فعالیت‌های یادگیری، تربیتی و مهارتی، محیط مدرسه و نقش معلم، در منظومه برنامه درسی قرار می‌گیرد.
تأکید وزیر آموزش‌وپرورش بر اصلاح برنامه درسی
تحول در آموزش‌وپرورش، پیش از آنکه در ساختمان مدرسه یا تجهیزات کلاس درس دیده شود، باید خود را در برنامه‌ای نشان دهد که دانش‌آموز هر روز بر اساس آن یاد می‌گیرد، تجربه می‌کند و رشد می‌یابد. علیرضا کاظمی، وزیر آموزش‌وپرورش، برنامه درسی را یکی از مهم‌ترین مسیرهای حرکت نظام تعلیم و تربیت می‌داند و تأکید کرده است که بدون تغییر در برنامه درسی، تحول آموزش‌وپرورش به نتیجه نمی‌رسد.
از نگاه وزیر، مسئله فقط تغییر محتوای چند کتاب نیست؛ بلکه باید خود «ریل» برنامه درسی تغییر کند؛ ریلی که دانش‌آموز را از دریافت و حفظ اطلاعات به سمت یادگیری فعال، مهارت‌آموزی، تفکر و کنشگری هدایت کند. در همین چارچوب، کاظمی بر عبور از الگوی حافظه‌محور و حرکت به سمت برنامه‌ای تربیت‌محور و مهارت‌گرا تأکید کرده است؛ رویکردی که قرار است دانش‌آموز را از جایگاه دریافت‌کننده صرف محتوا خارج و او را به یکی از عناصر فعال فرآیند یادگیری تبدیل کند.
یکی از نکات محوری در دیدگاه وزیر آموزش‌وپرورش، تغییر نسبت میان «کتاب» و «فعالیت» در مدرسه است. کاظمی تأکید کرده است که برنامه درسی مدرسه فقط کتاب درسی نیست و مؤلفه‌هایی مانند زمان، محتوا، جذابیت برنامه، فناوری، مهارت‌محوری، کنشگری دانش‌آموز، دانش‌آموزمحوری، موقعیت‌های تربیتی، ارزیابی جامع، روش تدریس و توانمندسازی معلمان را نیز دربرمی‌گیرد.
وزیر آموزش‌وپرورش همچنین بر ضرورت باز کردن فضای برنامه درسی و افزایش سهم فعالیت دانش‌آموز تأکید کرده است؛ به این معنا که یادگیری نباید در انتقال معلومات از کتاب به دانش‌آموز خلاصه شود.
این نگاه، در واقع همان نقطه‌ای است که تحول برنامه درسی را از «تغییر کتاب» جدا می‌کند؛ زیرا اگر فقط کتاب تغییر کند اما شیوه یادگیری، زمان، فعالیت، ارزشیابی و نقش دانش‌آموز ثابت بماند، تجربه دانش‌آموز از مدرسه تغییر اساسی نخواهد کرد.
رویکرد وزارت آموزش‌وپرورش در این بخش، حرکت از برنامه‌ای صرفاً مبتنی بر انتقال محتوا به سمت برنامه‌ای است که بتواند یادگیری، مهارت، تربیت و زندگی دانش‌آموز را در کنار یکدیگر ببیند. به همین دلیل، موضوع تحول برنامه درسی در سیاست‌های وزارت آموزش‌وپرورش صرفاً به تغییر محتوای کتاب‌ها محدود نشده و بازنگری در شیوه‌های یاددهی و یادگیری، نقش دانش‌آموز، جایگاه معلم و ظرفیت‌های تربیتی مدرسه را نیز دربرمی‌گیرد.
در چنین نگاهی، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که «دانش‌آموز چه چیزی بخواند»، بلکه این است که دانش‌آموز در مدرسه چه چیزی یاد بگیرد، چگونه یاد بگیرد و این یادگیری چه نسبتی با زندگی فردی و اجتماعی او داشته باشد؟
بازطراحی برنامه درسی پایه اول ابتدایی
از این رو اولین گام سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، تحول از پایه اول ابتدایی است. حجت‌الاسلام علی لطیفی، رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی در تشریح اقدامات شاخص سازمان در سال ۱۴۰۴ اعلام کرده است که تولید برنامه درسی و بسته‌های یادگیری پایه اول ابتدایی، آغاز تحول در برنامه‌های درسی و کتاب‌های درسی بوده است؛ برنامه‌ای که در نخستین مرحله به‌صورت محدود در هشت مدرسه به اجرا درآمد.
این آغاز البته یک تغییر ساده در محتوای کتاب نبود؛ طراحی برنامه جدید با این هدف دنبال شد که تجربه یادگیری دانش‌آموز در مدرسه از قالب صرفاً کتاب‌محور فاصله بگیرد.
«زیست‌بوم جدید برنامه درسی»، فراتر از تغییر کتاب است
«زیست‌بوم جدید برنامه درسی» در ماه‌های اخیر بیش از گذشته در ادبیات برنامه درسی آموزش‌وپرورش مطرح شده است. این زیست‌بوم قرار است مجموعه‌ای از اجزای برنامه آموزشی، تربیتی و مهارتی مدرسه را در کنار یکدیگر قرار دهد؛ بنابراین تغییر فقط در کتاب اتفاق نمی‌افتد.
لطیفی درباره این رویکرد تصریح کرده است که کتاب درسی در «زیست‌بوم جدید» همچنان یک منبع یادگیری است، اما دیگر تمام برنامه درسی نیست. در نتیجه، معلم نیز صرفاً مجری کتاب تلقی نمی‌شود، بلکه مجری برنامه درسی است.
این تغییر در جایگاه کتاب و معلم، یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های رویکرد جدید با اصلاحات صرفاً محتوایی است؛ زیرا نقطه تمرکز از «چه چیزی در کتاب نوشته شده» به «چه تجربه‌ای در مدرسه برای دانش‌آموز ایجاد می‌شود» منتقل می‌شود.
مدرسه در مرکز برنامه قرار می‌گیرد
در زیست‌بوم جدید، مدرسه فقط محل اجرای دستورالعمل‌ها نیست، بلکه بخشی از فرآیند طراحی و تحقق برنامه درسی است. قرار است مدرسه با توجه به ظرفیت‌های خود، فرصت‌های متنوعی برای یادگیری، فعالیت و تربیت دانش‌آموز ایجاد کند و معلم نیز در این فرآیند نقش حرفه‌ای‌تری داشته باشد.
لطیفی در توضیح این رویکرد، بر نقش تجربه‌های زیسته و فعالیت‌های تربیتی تأکید کرده است. از نگاه او، تربیت صرفاً با انتقال مفاهیم و اطلاعات شکل نمی‌گیرد و باورها و فضایل اخلاقی در بستر زندگی، عادت‌سازی و تجربه‌های تربیتی شکل می‌گیرند.
بر این اساس، مدرسه باید فراتر از انتقال محتوای درسی، به محیطی برای تجربه، فعالیت و رشد همه‌جانبه دانش‌آموز تبدیل شود.
معلم؛ از اجرای کتاب تا اجرای برنامه
در عین حال، وقتی برنامه درسی از کتاب فراتر می‌رود، طبیعی است که نقش معلم نیز تغییر کند. در الگوی جدید، معلم باید بتواند اهداف برنامه درسی را در کلاس درس محقق کند؛ بنابراین توانمندسازی حرفه‌ای معلمان، بخشی جدایی‌ناپذیر از تحول برنامه درسی است.
یکی از اجزای مهم این طرح، تعریف نقش «راهبران برنامه درسی» است. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی برای استقرار زیست‌بوم جدید، راهبران برنامه درسی را در کنار مدارس قرار داده است تا به معلمان و مدیران برای فهم و اجرای برنامه کمک کنند.
لطیفی راهبران برنامه درسی را پیشگامان استقرار این رویکرد معرفی کرده و بر حضور مستمر آنان در کنار معلمان و مدیران تأکید کرده است. این نقش اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا فاصله میان «برنامه طراحی‌شده» و «برنامه اجراشده» معمولاً در مدرسه شکل می‌گیرد و راهبر برنامه درسی قرار است این فاصله را کاهش دهد.
از هشت مدرسه تا ۲۰۰ مدرسه، تحول وارد مرحله الگوسازی شد
تحول برنامه درسی اکنون از مرحله آزمایشی محدود فاصله گرفته و وارد مرحله گسترده‌تری شده است. پس از اجرای آزمایشی برنامه جدید در هشت مدرسه، قرار است «زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی» از مهر ۱۴۰۵ در ۲۰۰ مدرسه منتخب کشور الگوسازی شود.
لطیفی تأکید کرده است که این مرحله صرفاً برای تغییر کتاب‌های درسی طراحی نشده، بلکه هدف آن تغییر کلیت برنامه آموزشی، تربیتی و مهارتی مدرسه است. به این ترتیب، ۲۰۰ مدرسه منتخب قرار است به میدان اجرای الگویی این تغییر تبدیل شوند؛ میدانی که تجربه اجرای برنامه، میزان همراهی معلمان، نقش راهبران، ظرفیت مدرسه و بازخوردهای حاصل از کلاس درس می‌تواند مسیر مراحل بعدی را مشخص کند.
تغییر برنامه درسی به هنرستان‌ها هم رسید
تحول برنامه درسی در آموزش‌وپرورش فقط به دوره ابتدایی محدود نیست. در شاخه فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش نیز بازنگری‌های گسترده‌ای انجام شده است. لطیفی از 80 رشته فنی‌وحرفه‌ای جديد يا بازطراحی و حدود ۷۵ تا ۸۰ کتاب نونگاشت يا دارای تغييرات كلی در این حوزه خبر داده و تولید کتاب‌هایی با موضوعات جدید، از جمله «هوش مصنوعی»، را از دیگر اقدامات سازمان عنوان کرده است.
این بخش از تحول برنامه درسی، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا محتوای آموزشی در هنرستان‌ها باید بتواند خود را با تحولات علمی، فناوری و نیازهای جدید یادگیری و مهارت هماهنگ کند.
برنامه درسی برای «زندگی شایسته» طراحی می‌شود
یکی از تغییرات مهم در رویکرد جدید، توجه بیشتر به این پرسش است که مدرسه قرار است دانش‌آموز را برای چه نوع زندگی آماده کند. لطیفی با اشاره به جایگاه شایستگی‌های عمومی در برنامه درسی، تأکید کرده است که مدرسه نباید فقط محل آموزش ریاضی، فارسی و علوم باشد؛ بلکه باید دانش‌آموز را برای یک زندگی فردی و اجتماعی شایسته آماده کند.
در چنین چارچوبی، برنامه درسی تنها مجموعه‌ای از محتواهای آموزشی نیست، بلکه نقشه‌ای برای ایجاد مجموعه‌ای از تجربه‌ها و یادگیری‌هایی است که دانش‌آموز بتواند آن‌ها را در زندگی خود به کار بگیرد.
تحول برنامه درسی، پروژه‌ای چندساله
آنچه در مجموعه اقدامات سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی دیده می‌شود، یک تغییر مقطعی نیست. لطیفی از استقرار مرحله‌ای «زیست‌بوم جدید برنامه درسی» و پشتیبانی علمی از اجرای آن سخن گفته و این طرح را پروژه‌ای چندساله برای ارتقای کیفیت یادگیری و توانمندسازی مدارس معرفی کرده است.
در این مسیر، تجربه معلمان، نقش راهبران، ظرفیت مدارس و بازخوردهای حاصل از اجرای برنامه باید به اصلاح و تکمیل مستمر آن کمک کند.
تحول برنامه درسی در آموزش‌وپرورش از تغییر کتاب آغاز شده، اما در کتاب متوقف نمی‌شود. از یک سو، سیاست‌گذاری وزارت آموزش‌وپرورش بر ضرورت اصلاح برنامه درسی و حرکت به سمت یادگیری فعال‌تر، مهارت‌محورتر و متناسب‌تر با نیازهای دانش‌آموز تأکید دارد و از سوی دیگر، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی با طراحی زیست‌بوم جدید تلاش می‌کند این تغییر را از سطح برنامه و کتاب به مدرسه و کلاس درس برساند.
در این میان، ۲۰۰ مدرسه‌ای که از مهر ۱۴۰۵ وارد مرحله الگوسازی شده‌اند، صرفاً تعدادی مدرسه برای اجرای یک طرح جدید نیستند؛ بلکه قرار است بخشی از مسیر استقرار رویکردی باشند که در آن کتاب فقط یکی از منابع یادگیری است، معلم مجری برنامه است، مدرسه محور تحقق برنامه درسی است و دانش‌آموز باید نتیجه این تحول را در تجربه واقعی یادگیری خود احساس کند.
به این ترتیب، اگر نقطه آغاز تحول برنامه درسی را بازنگری کتاب‌ها بدانیم، نقطه پایان آن باید جایی باشد که دانش‌آموز در مدرسه، یادگیری را نه فقط به‌عنوان دریافت محتوا، بلکه به‌عنوان تجربه‌ای برای اندیشیدن، مهارت‌آموختن، زیستن و رشد کردن تجربه کند.