به گزارش روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی؛ حجت‌الاسلام‌ دکتر علی لطیفی، معاون وزیر و رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری مهر، درباره اقدامات این سازمان در زمینه بازنگری و به‌روزرسانی کتاب‌های درسی و تحولات برنامه درسی توضیح داد كه متن این گفت‌وگو به شرح ذيل است:

خبرگزاری مهر: در سال تحصیلی جاری و با توجه به جنگ‌های تحمیلی اخیر، چه درس‌ها و محتواهایی به کتاب‌های درسی اضافه شده‌اند؟

حجت‌الاسلام‌ دکتر علی لطیفی، معاون وزیر و رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی؛‌ در سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، یکی از وظایف مهم ما این است که محتوای آموزشی متناسب با تحولات جامعه و نیازهای تربیتی دانش‌آموزان بازنگری شود. تحولات اخیر کشور و تجربه جنگ‌های تحمیلی نیز از جمله موضوعاتی است که ضرورت بازتاب سنجیده آن‌ها در کتاب‌های درسی را برجسته کرده است.

یکی از نمونه‌های قابل توجه این رویکرد، محتوای کتاب درسی هدیه‌های آسمان پایه پنجم است. در درس پانزدهم با عنوان «این داستان را دوبار باید خواند»، در صفحات ۱۰۶ تا ۱۱۵، موضوع دشمنی‌های اسرائیل و آمریکا با ایران و شجاعت و تدابیر رهبر شهید انقلاب در مواجهه با دشمنان مورد توجه قرار گرفته و روایت شده است. در کتاب درسی هدیه‌های آسمان پایه ششم نیز روایت مقاومت و دفاع در چند بخش دنبال شده است. نقطه اصلی در درس دوازدهم با عنوان «زنگ میناب» در صفحات ۷۲ تا ۷۹، روایتگر جنگ رمضان، شهادت رهبر معظم انقلاب و دانش‌آموزان میناب و رشادت‌های نیروهای مسلح کشورمان است.

در همین راستا، یکی از اقدامات تحولی در ارتباط با کتاب جدید آمادگی دفاعی پایه نهم است. این تغییر اساسی با گذار از رویکردهای سنتی به سمت تبیین مفاهیم نوین و جنگ‌های نوین، منبعث از شرایط و نیازهای جدید و به‌ویژه جنگ‌های اخیر، بازطراحی شده است. کتاب با تمرکز بر شناخت ماهیت تهدیدات امروزی، تلاش می‌کند دانش‌آموز را در برابر ابعاد جدید جنگ‌های پنهان و نظام سلطه آماده سازد. این کتاب با تکیه بر قدرت تصویر و متن، تلاش می‌کند مفهوم «نظام سلطه» را از یک اصطلاح انتزاعی، به یک درک ملموس در ذهن نوجوان تبدیل کند.

مطالعات اجتماعی پایه نهم، از من تا خدا پایه‌های هفتم، هشتم و نهم و تاریخ معاصر ایران پایه یازدهم نیز بخشی دیگر از این روایت مهم از اتفاقات یک سال اخیر کشور است.

یکی دیگر از اقدامات جدید سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، بازطراحی پیام و طرح هنری پشت جلد شماری از کتاب‌های درسی دوره‌های مختلف تحصیلی بوده است که تا تاریخ وقوع جنگ تحمیلی سوم چاپ‌سپاری نشده بودند؛ طرحی که با کلیدواژه «ایران عزیز» و با هدف روایت عزت، سربلندی و شکست‌ناپذیری ایران و مؤلفه‌های مرتبط با آن شکل گرفته است. در این طراحی‌ها، سه مفهوم غرور ملی، عزت ملی و تلاش برای ساختن ایران قوی مورد توجه قرار گرفته است؛ مفاهیمی که متناسب با ویژگی‌های سنی دانش‌آموزان و ماهیت هر درس، در دوره‌های مختلف تحصیلی روایت شده‌اند.

تلاش سازمان بر این بوده که مواجهه آموزشی با چنین رویدادهایی صرفاً به روایت یک واقعه محدود نشود؛ بلکه زمینه‌ای برای شناخت بهتر تاریخ معاصر، تقویت هویت ملی و درک مسئولیت فردی و اجتماعی دانش‌آموزان فراهم کند. در این مسیر، رعایت تناسب محتوا با سن دانش‌آموزان و اهداف تربیتی هر دوره از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

خبرگزاری مهر: محتوای کتاب‌های فارسی، ریاضی و علوم چه تغییراتی کرده است؛ به‌ویژه در ارتباط با زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی؟

حجت‌الاسلام‌ دکتر علی لطیفی، معاون وزیر و رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی؛ پیش از پرداختن به تغییرات محتوایی، باید توجه داشت که منظور از «زیست‌بوم جدید برنامه درسی»، یک نظام یکپارچه است که فراتر از تغییر صرف کتاب‌های درسی، یک تغییر رویکرد کلان در نظام آموزش و پرورش کشور از کتاب‌محوری به برنامه‌محوری است. در این تغییر رویکرد، آن چیزی که قبل از کتاب درسی و مهم‌تر از آن است، برنامه درسی مدرسه‌ای است که به بیان ساده، نقشه تربیت و یادگیری یکپارچه در مدرسه را ارائه می‌کند. سازمان برای این کار در دوره اول ابتدایی، «راهنمای عمل برنامه درسی مدرسه‌ای دوره اول ابتدایی» را تدوین کرده است. این راهنمای عمل، مهم‌ترین رکن زیست‌بوم جدید است، زیرا تبیین‌کننده اهداف و انتظارات عینی و مشخصی است که هر دانش‌آموز در پایان هر پایه و دوره، باید کسب کرده باشد و مدرسه باید متمرکز بر تحقق این اهداف و انتظارات باشد. کتاب‌های درسی جدید هم در همین ساختار، بازتعریف می‌شوند، به این معنا که کتاب‌های درسی عبارت‌اند از یکی از منابع (و البته معمولاً مهم‌ترین منبع) که مدرسه می‌تواند با استفاده از آن‌ها، اهداف و انتظارات مشخص‌شده در راهنمای عمل برنامه درسی مدرسه‌ای را محقق کند. در کنار کتاب‌های درسی، دیگر منابع آموزشی متنوع، محیط‌های پیرامونی، نقش‌آفرینی معلمان، مشارکت اولیا و غیره به میدان خواهند آمد تا برنامه درسی مدرسه‌ای محقق شود.

این برنامه خوشبختانه امسال در قالب مرحله الگوسازی در ۲۰۰ مدرسه منتخب از سراسر کشور در حال اجراست. در این زیست‌بوم، کتاب درسی دیگر تنها منبع انحصاری آموزش تلقی نمی‌شود؛ بلکه در کنار سایر رسانه‌های یادگیری، راهنمای معلم و دیگر اجزای بسته‌های تربیت و یادگیری قرار می‌گیرد و محتوای دروس پایه با رویکردی مهارت‌محور و جذاب بازطراحی شده است.

در بسته تربیت و یادگیری آموزش فارسی، دو کتاب درسی دانش‌آموز با عناوین «فارسی می‌خوانم» و «فارسی می‌نویسم» تألیف شده که تمرکز اصلی آن‌ها بر تقویت «سواد زبانی» و ساده‌سازی مسیر یادگیری قرار گرفته است. با کاهش حجم مفاهیم انتزاعی، مطالب با تجربیات عاطفی و زیست‌بوم واقعی کودکان پیوند خورده و فرایند آموزش در ضمن روایت‌گری عاطفی و معنادار و با استفاده از ظرفیت بازی، طراحی شده است.

در بسته تربیت و یادگیری ریاضی که اکنون با عنوان «ریاضی دوست‌داشتنی» تدوین شده، راهبرد یاددهی بر پایه چرخه پویای «درگیری، دستیابی و تثبیت» استوار است. مفاهیم انتزاعی این درس با بهره‌گیری از شخصیت‌پردازی و روایت‌گری، قابل‌فهم‌تر شده‌اند. همچنین تفکر الگوریتمی در قالب فعالیت‌های گام‌به‌گام و حل مسئله به این کتاب راه یافته است.

در خصوص حوزه علوم تجربی نیز در زیست‌بوم جدید، عنوان جدید «جهان پیرامون» طراحی و تألیف شده است که یک درس تلفیقی ناظر به سه قلمرو علوم تجربی، آداب و مهارت‌های اجتماعی (مطالعات اجتماعی) و سلامت است و لذا رویکردی متفاوت نسبت به گذشته دارد. بر این اساس، محتوا از مطالب انتزاعی و غیرملموس برای کودک فاصله گرفته و به سمت محیط‌های واقعی زندگی دانش‌آموز هدایت شده است. این رویکرد، دانش‌آموز را به سمت مشاهده فعال، اکتشاف و مواجهه مستقیم با پدیده‌های پیرامون سوق می‌دهد.

زیست‌بوم جدید بناست با گذر از مدرسه صرفاً کتاب‌محور، تحولی در جهت تبدیل مدرسه به «کانون پویای زندگی، تجربه و یادگیری شایستگی‌محور» ایجاد کند. رویکرد اصلی این تحول، توانمندسازی دانش‌آموزان برای مواجهه خلاقانه با مسائل زندگی واقعی تا برای زیست مؤثر در دنیای فردا آماده شود.

خبرگزاری مهر: در ادامه این رویکرد، چه تغییراتی در تصاویر، تمرین‌ها و روش‌های آموزش کتاب‌ها ایجاد شده است؟

حجت‌الاسلام‌ دکتر علی لطیفی، معاون وزیر و رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی؛ در تألیف کتاب‌های درسی جدید، تغییرات فرایندی قابل توجهی اتفاق افتاد که مهم‌ترین آن، ترکیب گروه تألیف متن کتاب‌ها با گروه هنری و تصویرپردازی بود، به این معنا که نویسندگان و مؤلفان کتاب با همفکری طراحان و تصویرگران، نسبت به درس به درس و صفحه به صفحه کتاب، هم‌اندیشی می‌کردند و تصمیم می‌گرفتند. این فرایند، هرچند باعث پیچیدگی‌ها و دشواری‌هایی در فرایند تولید شد، لکن نتیجه آن این است که همه اجزای کتاب (و نه فقط متن‌ها)، به صورت مناسب‌تر و مؤثرتری در خدمت یادگیری دانش‌آموز هستند؛ یعنی مثلاً تصاویر و طراحی‌های کتاب، علاوه بر اینکه از نظر جذابیت بصری و زیبایی‌شناختی، ارتقای کیفی خیلی خوبی داشته‌اند، بیش از گذشته به‌عنوان یک «موقعیت یادگیری»، بسترساز روایت، گفت‌وگو و برانگیزاننده تفکر و هیجان دانش‌آموز عمل می‌کنند. افزون بر این، طراحی و پیش‌بینی محتواهای چندرسانه‌ای نوین و تعاملی از طریق رمزینه‌های سریع پاسخ، نظیر پویانمایی‌ها، فیلم‌های آموزشی و غیره، تقویت‌کننده یادگیری شده است.

در بخش تمرین‌ها و فعالیت‌ها، تمرکز بر فعالیت‌های عملی، دست‌ورزی، بازی‌های حرکتی و کار گروهی است. طراحی این تمرین‌ها به‌گونه‌ای است که علاوه بر تقویت مهارت‌های حرکتی و هماهنگی چشم و دست، تفکر الگوریتمی و مسئولیت‌پذیری جمعی را در دانش‌آموزان تقویت کند.

همچنین رویکردهای بازی‌محور، اکتشافی، مشارکتی و چندمحیطی در کتاب‌های جدید، تقویت شده‌اند. نقش معلم نیز از «مجری صفحه‌به‌صفحه کتاب درسی» فراتر رفته و انتظار می‌رود که به «طراح موقعیت‌های یادگیری و راهبر آموزشی» ارتقا یابد.

خبرگزاری مهر: چه تغییراتی در کتاب‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش در دو سال اخیر رخ داده است؟

حجت‌الاسلام‌ دکتر علی لطیفی، معاون وزیر و رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی؛ در آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش، به‌روزرسانی کتاب‌های درسی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا این آموزش‌ها با فناوری، استانداردهای حرفه‌ای و نیازهای متغیر محیط کار ارتباط مستقیم دارند. محتوای آموزشی باید به‌گونه‌ای باشد که دانش‌آموزان در کنار کسب دانش پایه، شایستگی‌های لازم برای انجام فعالیت‌های عملی و ورود به محیط کار را نیز به دست آورند.

در دو سال گذشته، حدود ۷۰ عنوان از کتاب‌های درسی پایه دهم و یازدهم شاخه‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش به‌صورت اساسی بازنگری شده‌اند. این اقدام در راستای به‌روزرسانی محتوا و هماهنگ‌تر کردن آموزش‌ها با نیازهای رشته‌های مهارتی دنبال شده است. در این فرایند، توجه به اقتضائات تخصصی رشته‌ها و ارتباط محتوای آموزشی با مهارت‌های مورد انتظار اهمیت دارد. توجه به تحولات فناوری و نیازهای جدید مهارتی نیز بخشی از این مسیر است.

هدف ما این است که آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش بتوانند دانش‌آموزان را برای ورود به بازار کار و مشارکت مؤثر در فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی آماده کنند.

خبرگزاری مهر: هدف از تغییر و بازنگری کتاب‌های درسی چیست؟

حجت‌الاسلام‌ دکتر علی لطیفی، معاون وزیر و رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی؛ هدف اصلی از بازنگری کتاب‌های درسی، ارتقای کیفیت یادگیری و متناسب‌سازی آموزش با نیازهای دانش‌آموزان و جامعه و محقق کردن افق‌ها و تکالیف مطرح‌شده در اسناد بالادستی، به‌ویژه در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش است. یکی از جهت‌گیری‌های مهم ما، تقویت نگاه برنامه‌درسی‌محور است. کتاب درسی ابزار مهمی برای تحقق برنامه درسی است؛ اما تمام برنامه درسی نیست. اهداف یادگیری، فعالیت‌های دانش‌آموز، روش‌های تدریس، ارزشیابی و شرایط اجرای برنامه در مدرسه باید در ارتباط با یکدیگر دیده شوند. بر همین اساس، تلاش می‌کنیم انتظارات آموزشی روشن‌تر شود و معلمان و دانش‌آموزان درک دقیق‌تری از هدف هر بخش از آموزش داشته باشند.

از سوی دیگر، برنامه‌های درسی باید به رشد شایستگی‌های پایه و عمومی مانند تفکر و تعقل، پرسشگری، حل مسئله، خلاقیت و ارتباط مؤثر کمک کنند. تقویت هویت ایرانی و اسلامی، شناخت تاریخ و تجربه‌های ملی و پرورش حس مسئولیت‌پذیری نسبت به جامعه و آینده کشور نیز از دیگر شایستگی‌های پایه مهم و ضروری در این مسیر است.

در کنار این موارد، بازنگری باید بر پایه تجربه و ارزیابی مستمر پیش برود. بازخورد معلمان و مدارس، بررسی نتایج اجرای برنامه‌ها و شناسایی نقاط قوت و ضعف، به ما کمک می‌کند تصمیم‌های دقیق‌تری برای ادامه مسیر بگیریم. در همین راستا، به‌زودی، همه چارچوب‌ها و راهنماهای عمل برنامه درسی که تاکنون در طرحواره تولید شده‌اند، به‌صورت عمومی از طریق پایگاه‌های اطلاع‌رسانی مرتبط با سازمان پژوهش ارائه خواهند شد، همچنان‌که سامانه نظرسنجی محتوای کتاب‌های درسی به آدرس nazar.roshd.ir در دسترس تمامی ذی‌نفعان، متخصصان و علاقه‌مندان این حوزه است.

در نهایت، آنچه اهمیت دارد این است که دانش‌آموزان در مدرسه، فرصت‌های متنوع‌تری برای تربیت یکپارچه خود داشته باشند و بتوانند یادگیری عمیق‌تر، معنادارتر و کاربردی‌تری را تجربه کنند و برای زندگی فردی و اجتماعی، ادامه تحصیل، ورود به دنیای کار و ایفای نقش مسئولانه در آینده کشور آمادگی بیشتری کسب کنند.