به گزارش روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی و به نقل از انتشارات انقلاب اسلامی وابسته به دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت الله العظمی خامنه‌ای‌، حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی لطیفی در این نشست که با محوریت کتاب «تربیت کودک در اندیشه حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای» برگزار شد، با اشاره به ضرورت بررسی مناسبات میان هنر و تربیت اظهار کرد: می‌توان نسبت میان هنر و تربیت را از زوایای مختلفی بررسی کرد. در یک نگاه، هنر به‌عنوان یکی از ساحت‌های تربیت مطرح است و در این رویکرد، تمرکز بر تربیت هنری قرار دارد؛ به این معنا که هنر یکی از ابعاد و حوزه‌های تربیت محسوب می‌شود.

وی افزود: در نگاه دوم، هنر به‌عنوان ابزار، وسیله یا روشی برای تحقق برخی اهداف تربیتی در نظر گرفته می‌شود. در این رویکرد، استفاده از هنر به موضوعات و مراحل مشخصی از تربیت محدود است و هنر می‌تواند در کنار روش‌های دیگر قرار بگیرد.

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی ادامه داد: بااین‌حال، نگاه سوم آن است که هنر را نه صرفاً یکی از روش‌های موجود، بلکه شرطی ضروری برای تحقق تربیت بدانیم. آنچه از بیانات رهبر شهید انقلاب درباره نسبت هنر و تربیت می‌توان دریافت، توجه ویژه به همین معناست؛ یعنی هنر به‌مثابه شرط ضروری تحقق تربیت.

تربیت، کنشی انسانی و آمیخته با هنر است
لطیفی با اشاره به اهمیت نگاه هنری به فرایند تربیت اظهار کرد: تربیت یکی از متعالی‌ترین و برجسته‌ترین کنش‌های انسانی است که با ظرافت‌ها، پیچیدگی‌ها و ریزه‌کاری‌های فراوانی همراه است. گاهی در تلاش برای صورت‌بندی علمی موضوعات تربیتی، آن‌قدر بر چهارچوب‌ها و ساختارهای نظری تأکید می‌کنیم که از جنبه هنرمندانه تربیت غفلت می‌شود.

وی تصریح کرد: حتی اگر چهارچوب‌ها و نظریه‌های علمی متعددی برای تبیین تربیت در اختیار داشته باشیم، چنانچه زاویه هنرمندانه این فرایند را به‌صورت اصیل و اساسی در نظر نگیریم، اتفاقی که باید در فرایند تربیت رخ دهد، محقق نخواهد شد.

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش‌وپرورش با اشاره به مباحث مطرح‌شده درباره ماهیت دانش تربیتی در سنت‌های علمی گفت: این پرسش مطرح است که آیا دانش تربیتی را باید از همان جنس دانشی بدانیم که درباره پدیده‌های طبیعی شکل می‌گیرد یا اینکه با دانشی مواجهیم که با هنر و کنش‌های انسانی پیوندی عمیق دارد. توجه به این مسئله می‌تواند درک ما را از ماهیت تربیت و شیوه‌های مطالعه آن متحول کند.

لطیفی افزود: در نگاه گسترده‌تر، می‌توان خود تربیت را نیز فعالیتی هنری دانست؛ موضوعی که در این مجال فرصت پرداختن تفصیلی به آن وجود ندارد، اما در فهم جایگاه هنر در فرایند تربیت اهمیت دارد.

تغییر پایدار، محور اصلی فرایند تربیت است
وی در ادامه، با تشریح مؤلفه‌های اساسی تربیت گفت: برای فهم نسبت هنر و تربیت، ابتدا باید بدانیم که تربیت چیست و چه مؤلفه‌هایی در تعریف آن نقش دارند. در طول تاریخ مطالعات تربیتی، تعاریف مختلفی از تربیت ارائه شده است، اما می‌توان چند مضمون محوری و مشترک را در این تعاریف شناسایی کرد.

لطیفی توضیح داد: یکی از این مضامین، رشد، استکمال یا تغییر پایدار در ابعاد وجودی انسان است. تربیت به تغییری گذرا و موقت محدود نمی‌شود، بلکه هدف آن تحقق تغییری ماندگار در یکی از ابعاد وجودی فرد است.

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش‌وپرورش ادامه داد: مؤلفه دیگر تربیت، نقش‌آفرینی و مداخله بزرگسال در فرایند رشد کودک است. بزرگسال در این فرایند زمینه‌ساز تغییری می‌شود که قرار است در کودک شکل بگیرد؛ بااین‌حال، این مداخله لزوماً به‌معنای اجبار و تحمیل نیست، بلکه غالباً ماهیتی تعاملی دارد.

وی با بیان اینکه نسبت میان بزرگسال و کودک در فرایند تربیت از پیچیدگی‌های فراوانی برخوردار است، گفت: مسئله اساسی این است که بزرگسال چگونه باید مداخله کند تا این مداخله به تغییر پایدار موردنظر منجر شود. گاهی بزرگسال با هدف ایجاد تغییری مشخص اقدام می‌کند، اما نتیجه دقیقاً برخلاف انتظار او رقم می‌خورد.

لطیفی برای تبیین این مسئله به موضوع اختیار کودک اشاره کرد و افزود: برای مثال، مربی باید از یک سو اختیار کودک را به‌درستی مدیریت کند و از سوی دیگر مراقب باشد که محدود کردن این اختیار به از دست رفتن قدرت تشخیص، انتخاب و اراده او منجر نشود. این مسئله نشان می‌دهد که مداخله تربیتی به ظرافت و دقت فراوان نیاز دارد.

هنر به برانگیختن عواطف و احساسات کمک می‌کند
رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش‌وپرورش با تأکید بر نقش هنر در اثربخشی مداخلات تربیتی اظهار کرد: یکی از پاسخ‌های مهم به این پرسش که چگونه می‌توان مداخله‌ای تربیتی و در عین حال اثرگذار داشت، توجه به هنر است. هنر شرط ضروری مداخله‌ای است که قرار است به رشد و استکمال پایدار، اساسی و اثرگذار منجر شود.

وی یکی از دلایل این نقش را تأثیر هنر بر عواطف و احساسات انسان دانست و گفت: هنر می‌تواند عواطف و احساسات را برانگیزد و انسان را به وضعیت درونی مناسبی برای اقدام و عمل برساند. همان‌گونه که در بیانات رهبر شهید انقلاب نیز بر این نکته تأکید شده است، عواطف پشتوانه اعمال نیکوی انسان‌ها هستند.

لطیفی افزود: اقدام و اثرگذاری عمیق زمانی شکل می‌گیرد که عاطفه‌ای مناسب و قوی در پشت آن وجود داشته باشد؛ بنابراین، اگر به‌دنبال تربیتی اثرگذار هستیم، باید به عواطف و احساسات کودک توجه کافی داشته باشیم و هنر یکی از ظرفیت‌هایی است که امکان توجه به این بُعد از وجود انسان را فراهم می‌کند.

هنر، اندیشه‌ها و ارزش‌ها را ماندگار می‌کند
وی دومین کارکرد اساسی هنر در تربیت را نقش آن در اثرگذاری و ماندگاری اندیشه‌ها، حقایق و گرایش‌های انسانی دانست و با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب در این زمینه گفت: زبان هنر زبانی است که هیچ چیزی جایگزین آن نیست؛ حتی در نوشته‌ها هم بایستی هنر را به کار برد؛ حتی در فرهنگ کلامی هم هنر است که اثر می‌گذارد.

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش‌وپرورش ادامه داد: تربیت مستلزم ایجاد تغییری عمیق، پایدار و ماندگار است و تحقق چنین تغییری به کنش و اقدامی اثرگذار نیاز دارد. هنر یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌هایی است که می‌تواند اقدامات تربیتی را به اقداماتی اثرگذار تبدیل کند.

لطیفی با اشاره به اهمیت شیوه بیان در انتقال مفاهیم اظهار کرد: یک عبارت را می‌توان به دو شکل هنرمندانه یا غیرهنرمندانه بیان کرد. بیان هنرمندانه می‌تواند بر مخاطب اثر بگذارد، درحالی‌که همان عبارت، اگر فاقد ویژگی‌های هنری باشد، ممکن است تأثیر لازم را نداشته باشد.

وی با اشاره به تأکیدات رهبر شهید انقلاب درباره نفوذ هنر در لایه‌های عمیق ذهن انسان گفت: هنر می‌تواند در عمیق‌ترین لایه‌های ذهن انسان نفوذ کند و اثری ماندگار و سازنده بر جای بگذارد. از همین رو، در فرایند تربیت نمی‌توان از نقش هنر در شکل‌گیری و تثبیت تغییرات پایدار غفلت کرد.

تربیت هنری به آثار فاخر و باکیفیت نیاز دارد
لطیفی با تأکید بر ضرورت توجه به کیفیت آثار هنری در فرایند تربیت گفت: استفاده از هنر در تربیت به‌معنای استفاده از آثار سطحی و پیش‌پاافتاده نیست، بلکه باید از هنر فاخر و باکیفیت بهره گرفت. آثار هنری باید از نظر شاخص‌های فنی و تخصصی نیز واجد قوت و کیفیت لازم باشند.

وی با اشاره به یکی دیگر از بیانات رهبر شهید انقلاب درباره اهمیت کیفیت آثار هنری افزود: اگر شما یک کار هنری ضعیف ارائه دادید، این کار مثل ارائه ندادن است.

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش‌وپرورش ادامه داد: هنر یکی از رساترین ابزارهای انعکاس اندیشه‌ها و دانسته‌هاست و اندیشه‌ای که با هنر آمیخته نشود، نمی‌تواند به‌سادگی در تاریخ ماندگار شود یا در اعماق جامعه نفوذ کند.

وی با اشاره به نقش آثار ادبی در انتقال میراث معنوی و فرهنگی ایران اظهار کرد: یکی از دلایل ماندگاری بخش مهمی از فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی، بهره‌گیری از ظرفیت هنر و ادبیات است. پیوند بسیاری از مردم با میراث معنوی و عرفانی کشورمان، بیش از آنکه از مسیر مباحث تخصصی علمی و فلسفی برقرار شده باشد، از طریق آثار ادبی و اشعاری شکل گرفته است که مفاهیم عمیق معنوی را برای عموم مردم قابل فهم کرده‌اند.

لطیفی خاطرنشان کرد: این تجربه نشان می‌دهد که وقتی یک حقیقت یا اندیشه با زبان هنر و به شیوه‌ای هنرمندانه منتقل شود، می‌توان انتظار داشت که اثرگذاری آن عمیق‌تر و ماندگارتر باشد. همین اصل در حوزه تربیت نیز صدق می‌کند و آمیختن فعالیت‌های تربیتی با هنر می‌تواند زمینه تحقق تغییرات پایدار را فراهم کند.

مطالعه علمی تربیت ضروری است، اما کافی نیست
وی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت تکمیل مطالعات علمی تربیت با توجه به ظرفیت‌های هنر گفت: ما قطعاً به ارتقای دانش علمی و مطالعه علمی تربیت نیاز داریم، اما این مطالعات به‌تنهایی کافی نیستند. توجه به هنر و بررسی تربیت از زاویه هنری نیز ضرورتی اساسی است.

رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش‌وپرورش افزود: این ضرورت، به‌ویژه در زمینه تربیت کودک، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا انتقال یک معنا، شکل‌ دادن به یک نگرش یا ایجاد تغییری پایدار در شخصیت کودک با پیچیدگی‌ها و ظرافت‌های خاصی همراه است و به همین دلیل، توجه به هنر در این حوزه اهمیتی دوچندان دارد.

لطیفی با اشاره به اهمیت برگزاری نشست تخصصی «تجلی تربیت در آیینه هنر» اظهار کرد: این نشست فرصتی برای بازخوانی اندیشه‌های رهبر شهید انقلاب درباره تربیت و هنر فراهم کرده است. در این کتاب، عبارات و جملاتی مطرح شده که از استحکام و پشتوانه علمی برخوردارند و بررسی مبانی، مقدمات و استدلال‌های آنها می‌تواند ابعاد علمی این دیدگاه‌ها را روشن‌تر کند.

وی ابراز امیدواری کرد که با تداوم چنین نشست‌هایی و فراهم شدن فضای علمی و گفت‌وگومحور، زمینه طرح و بررسی عمیق‌تر اندیشه‌ها فراهم شود و این مباحث در مسیر رشد و پیشرفت کشور و حرکت به‌سوی ایرانی قوی‌تر مورد استفاده قرار گیرد.