بازطراحی زيست‌بوم برنامه درسی دوره اول ابتدايی 

در اين برنامه، تحول برنامه درسی به تغيير كتاب‌های درسی محدود نمی‌شود، بلكه شامل بازخوانی، بازآرايی و طراحی‌ مجدد زيست‌بوم برنامه درسی نظام تعليم و تربيت است.

زيست‌بوم زنده يادگيری

خروجی‌های اصلی زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی عبارت‌اند از «راهنمای عمل برنامه درسی سطح مدرسه»، «بسته‌های تربیت و یادگیری» (شامل کتاب، راهنمای معلم، رسانه‌ها و کاربرگ‌ها) و «نظام پشتیبانی علمی» (برای استقرار، پایش، نگه‌داشت، ارزیابی و بهبود مستمر). این رویکرد، برنامه درسی را از یک سند مکتوب به یک زیست‌بوم زنده یادگیری تبدیل می‌کند.

چرخش از کتاب محوری به برنامه محوری

استقرار راهنمای عمل برنامه درسی مدرسه‌ای در مدارس، مهم‌ترین گام برای چرخش از کتاب محوری به برنامه محوری و شکل‌گیری زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی است. این راهنما، نسخه مدرسه‌ای برنامه درسی ملی است و اهداف، شایستگی‌ها، چارچوب فعالیت‌ها، راهبردهای یاددهی-یادگیری، شیوه‌های ارزشیابی و نقش عوامل مختلف مدرسه را به روشنی تبیین می‌کند. کتاب درسی دیگر مقصد نهایی نیست، بلکه یکی از ابزارهای مسیر محسوب می‌شود.

سهم قابل توجه فعالیت‌های مدرسه‌ای

در جدول جدید توزیع زمان دوره اول ابتدایی، سهم فعالیت‌های مدرسه‌ای شامل فعالیت‌های تربیتی، سلامت، ورزشی، کیفیت بخشی و خانه و مدرسه به‌طور قابل توجه افزایش یافته است. در مقابل، زمان عناوین درسی به‌صورت تجمعی (نه هفتگی ثابت) طراحی‌شده تا مدرسه در مدیریت زمان، انعطاف‌پذیری بیشتری داشته باشد. این تغییر، به مدرسه اجازه می‌دهد تا از وقت آموزشی برای فعالیت‌های عملی، مهارتی، گروهی و تربیتی استفاده کند.

انتخاب نقش مناسب مدرسه

 زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، چهار نقش متفاوت را برای مدارس تعریف کرده است:
۱- مدرسه به‌مثابه مجری بسته‌ها (مناسب مدارس با توانمندی حداقلی)؛

۲- مدرسه به‌مثابه انطباق‌گر (متناسب‌سازی بسته‌ها با نیازهای محلی)؛

۳- مدرسه به‌مثابه انتخاب‌گر (انتخاب اجزای مناسب از میان بسته‌ها)؛

۴- مدرسه به‌مثابه تولیدکننده بخشی از محتوا (مناسب مدارس با توانمندی بالا)؛

این طیف، به هر مدرسه اجازه می‌دهد تا متناسب با توانایی معلمان، امکانات و شرایط بومی، نقش مناسبی را ایفا کند و به‌تدریج و با برنامه‌ریزی به سمت خلاقیت و تولید محتوای بومی متناسب با اقتضائات خاص خود حرکت نماید.

معلم به عنوان عنصر اساسی و محوری درتحقق برنامه درسی و تربیت نسـل آینده

 زيست‌بـوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، معلم را از جایگاه یک مجری صرف که وظیفه‌اش تدریس صفحه به صفحه کتاب درسی است، به جایگاهی بسیار والاتر ارتقا می‌دهد. در این زيست‌بـوم جدید، معلم به عنوان عنصر اساسی و محوری در تحقق برنامه درسی و تربیت نسل آینده معرفی می‌شود. از این‌رو می‌تواند فراتر از اجرای صرف کتاب‌های درس، در طراحی موقعیت‌های یادگیری مشارکت داشته باشد و کتاب درسی را نه به عنوان متن نهایی، بلکه به عنوان پیشنهادی برای توسعه، بهبود و حتی خلق محتوای جدید در نظر بگیرد. همچنین می‌تواند برنامه درسی را با نیازها، علايق و توانایی‌های دانش‌آموزان خود تطبیق دهد و کتاب را به عنوان یک پیشنهاد و نه یک دستور ببیند.

مدیر مدرسه به عنوان راهبر تحول با مشارکت سایر ارکان تربیتی

در زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، نقش مدیر مدرسه از یک جایگاه صرفاً اداری و نظارتی، به جایگاهی راهبردی و تحول‌آفرین تغییر می‌کند. در این نقش، مدیر مدرسه به عنوان راهبر تحول و یکی از عناصر اصلی تحقق مأموریت‌های مدرسه معرفی شده است. مدیر مدرسه با مشارکت سایر ارکان تربیتی شامل معلم، معاونان، خانواده و غیره مسئولیت انطباق، تدوین، اجرا و ارزشیابی برنامه‌های درسی و تربیتی را در سطح مدرسه برعهده دارد و می‌تواند متناسب با شرایط فرهنگی، اجتماعی و جغرافیایی خود، بخشی از محتوای آموزشی را بومی‌سازی و متناسب‌سازی کند و هر مدرسه برنامه ویژه خود را متناسب با نیازها، امکانات و شرایط دانش‌آموزان طراحی و اجرا کند.

تنوع محیط‌های یادگیری

«زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، محیط یادگیری را به کلاس درس محدود نمی‌کند و بر استفاده از محیط‌های متنوع یادگیری تأکید دارد؛ از جمله این محیط‌ها، محیط خانواده(برای تداوم یادگیری)، محیط مدرسه(حیاط، کتابخانه، نمازخانه، کارگاه، آزمایشگاه و غیره)، محیط‌های طبیعی و اجتماعی(پارک‌ها، موزه‌ها، مساجد، کتابخانه‌ها، مراکز علمی و فرهنگی)، محیط مجازی(با تأکید بر ایمنی و نظارت)هستند. این تنوع، به دانش‌آموز کمک می‌کند که یادگیری را در بستر زندگی واقعی تجربه کند.»

سنجش به مثابه یادگیری

 ارزشیابی در زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، با ارتقای وضعیت ارزشیابی توصیفی به جهت شفافیت انتظارات عملکردی به ابزاری برای بازخورد سازنده و تشویق رشد فردی تبدیل شده است و از ابزارهای متنوعی مانند «چک‌لیست‌های مشاهده»، «کارپوشه دانش‌آموز»، «خودسنجی» و «ارزشیابی عملکردی» به کار گرفته می‌شود. در ارزشیابی، بر سنجش برای یادگیری و سنجش به مثابه یادگیری تأکید شده است تا بدین وسیله، دانش‌آموز خودارزیاب فرایند یادگیری خویش باشد.

تجلی شایستگی‌های پایه در فعالیت‌های بسته‌های تربیت و یادگیری و فعالیت‌های مدرسه‌ای

شایستگی‌های پایه (تفکر و تعقل، ارتباط مسئولانه و مؤثر، هویت اسلامی–ایرانی و خویشتن‌سازی) به عنوان چارچوب مرجع در طراحی تمام عناوین درسی و چارچوب فعالیت‌های مدرسه‌ای لحاظ شده‌اند. در جداول نمای کلی محتوای هر درس، به صراحت مشخص شده که هر فعالیت، کدام شایستگی پایه را تقویت می‌کند. این تلفیق آگاهانه و نظام‌مند، مانع از آموزش جداگانه و شعار محور این شایستگی‌ها می‌شود.

تقویت ارتباط عاطفی و شکوفایی شوق یادگیری

«تقویت ارتباط عاطفی دانش‌آموزان با جهان هستی (خود، خدا، خلق و خلقت) و شکوفایی شوق یادگیری در زیست‌بوم جدید برنامه درسی جزو عناصر اصلی هویت دوره تحصیلی اول ابتدایی تعریف شده است. بر این اساس، تمام فعالیت‌ها و محتواها بر تمایل و جوشش از درون دانش‌آموز و مواجهه فعال و اکتشاف‌گرایانه با پدیده‌ها تأکید دارند و از آموزش مستقیم و تحمیل مفاهیم ساخت‌یافته به شیوه سنتی پرهیز شده است.»

کاربست رویکرد آموزش فراگیر برای دانش‌آموزان با نیازهای ویژه در راستای تحقق عدالت آموزشی

 «زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، با تأکید بر آموزش فراگیر، به صراحت بر حضور دانش‌آموزان با نیازهای ویژه (با هوش‌بهر عادی) در مدارس عادی تأکید دارد و برای هر گروه (نقص بینایی، شنوایی، جسمی–حرکتی، طیف اتیسم، نارسایی یادگیری و اختلالات رفتاری–هیجانی)، ملاحظات دقیق و عملی در تمام عناصر برنامه (هدف، محتوا، راهبردها، فضا، زمان، ارزشیابی و نقش خانواده) ارائه کرده است. این رویکرد، عدالت آموزشی را به‌صورت عملی محقق می‌سازد.»

راهبردهای یاددهی-یادگیری اختصاصی هر بسته و کتاب نونگاشت و بر اساس ماهیت آن

 «زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، برای هر عنوان درسی، راهبردهای یاددهی-یادگیری اختصاصی بر اساس ماهیت آن طراحی کرده است. به عنوان مثال در کتاب کار حرکت و بازی، بر فعالیت‌محوری و بازی‌محوری و در کتاب نونگاشت ریاضی دوست‌داشتنی، بر چرخه درگیری، دستیابی و تثبیت تأکید شده است. این تنوع راهبردی، نشان‌دهنده رویکرد تخصصی برنامه است.»

اجرای پلکانی و علمی زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی

 «در اجرای زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی از گسترش یکباره و شتاب‌زده پرهیز شده و مراحل اجرای آزمایشی (هشت مدرسه در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵)، الگوسازی و گسترش محدود در سطح ملی (با مشارکت تمامی استان‌ها و انتخاب هدفمند مدارس روستایی، عشایری، دوزبانه و غیر دولتی در سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶) و گسترش سراسری از سال ۱۴۰۶ به بعد طراحی شده است.»

نقش فعال والدین در سه سطح طراحی، اجرا و ارزشیابی برنامه

 «در زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، نقش خانواده به صورت نظام‌مند در سه سطح تعریف شده است:

۱- نقش در طراحی و تدوین برنامه درسی (مشارکت در تعیین نیازهای بومی)

۲- نقش در اجرای برنامه درسی (تقویت شوق یادگیری و حمایت‌های عاطفی)

۳- نقش در ارزشیابی برنامه درسی (ارائه بازخورد و مشارکت در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی فرزند).

همچنین، برای هر درس، یک راهنمای ویژه والدین طراحی شده که فعالیت‌های ساده روزمره را پیشنهاد می‌دهد.»

نهادینه‌سازی نیازهای بومی-محلی به منظور تقویت هویت ملی و تنوع فرهنگی

زیست بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، با گنجاندن نیازهای بومی–محلی در بسته‌های نونگاشت تربیت و یادگیری، به تقویت هویت قومی–ملی و احترام به تنوع فرهنگی کمک می‌کند. دانش‌آموزان با مواردی آشنا می‌شوند که ریشه در فرهنگ اقوام مختلف ایران دارد و این کار، احساس تعلق ملی را در آنان پرورش می‌دهد.

طراحی پودمان‌های تخصصی سلامت و ورزش با شناسنامه کامل و شاخص‌های عینی

در راهنمای عمل، پودمان‌های تخصصی در حوزه سلامت و تربیت‌بدنی با شناسنامه‌های کامل (شامل اهداف، مخاطب، زمان، محیط، عوامل و شاخص‌های عملکرد) طراحی شده است. برای هر پودمان، شاخص‌های رفتاری عینی تعیین شده (به عنوان مثال در جشن الفبای حرکتی، دانش‌آموز بتواند حرکات ساده مهارت‌های بنیادی را به طور صحیح و مستقل اجرا کند). این شاخص‌ها، به معلم و مدیر کمک می‌کنند تا فعالیت‌ها را به صورت هدفمند و قابل ارزشیابی اجرا کنند.

توجه به مهارت‌های سواد پایه

در زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، با توجه به بررسی ارزشیابی‌های گذشته، تجارب جهانی و ملی، رویکردهای جدیدی در مهارت‌های سواد حساب و سواد زبانی مورد توجه قرار گرفته است. این مهارت‌های سواد پایه نه به عنوان درس‌های جداگانه، بلکه به عنوان دو مهارت پایه و کلیدی در نظر گرفته است که در تمام دروس و فعالیت‌های مدرسه تقویت می‌شوند. به عنوان مثال، در بسته نونگاشت جهان پیرامون، دانش‌آموز با شمارش و دسته‌بندی اشیاء، سواد عددی را تمرین می‌کند و سواد زبانی در تمام بسته‌های تربیت و یادگیری ارتقا پیدا کرده است.

استفاده از رویکرد شخصیت‌پردازی و روایت‌محوری برای معنابخشی به مفاهیم انتزاعی در بسته‌های نونگاشت تربیت و یادگیری

زیست بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، با استفاده از شخصیت‌های آشنا (مانند «یوزپلنگ» در کتاب کار حرکت و بازی، «دانا» در ریاضی دوست داشتنی و شخصیت‌های قصه‌های قرآنی) و روایت‌های روزمره، مفاهیم انتزاعی را برای کودک ملموس و جذاب می‌کند. این رویکرد، به دانش‌آموز کمک می‌کند تا خود را جای شخصیت اصلی بگذارد و با مفاهیم، ارتباط عاطفی برقرار کند.

تقويت تفكر الگوريتمی به عنوان مبنايی برای ورود به مهارت‌های ديجيتال در دوره اول ابتدايی

 در بسته ریاضی دوست داشتنی، به صراحت به تفکر الگوریتمی (توانایی تقسیم‌کردن یک کار بزرگ یا یک مسئله به مراحل کوچک‌تر و انجام آن‌ها به ترتیب) به عنوان مبنایی برای ورود به مهارت‌های دیجیتال در دوره اول ابتدایی پرداخته شده است. به عنوان مثال دانش‌آموز در درس مکان‌یابی یاد می‌گیرد که برای رسیدن از نقطه الف به نقطه ب، باید گام‌هایی را به ترتیب بردارد. این نوع تفکر، پایه اولیه برنامه‌نویسی و تفکر محاسباتی است که در قالب بازی و فعالیت عملی طراحی شده است.

«نظام پشتیبانی علمی مستمر با مشارکت استان‌ها، مناطق و راهبران برنامه درسی»

 «زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، یک نظام پشتیبانی علمی طراحی کرده است که شامل: آماده‌سازی و آموزش معلمان، مدیران و راهبران برنامه درسی، پایش مستمر و دریافت بازخورد و ارائه خدمات حمایتی (مشاوره، تسهیل‌گری، ترویج و نظارت) می‌شود. این نظام، تضمین می‌کند که معلمان در طول اجرا، تنها و سرگردان نمانند و بازبینی و اصلاح با دریافت بازخورد محقق گردد.»

«متناسب‌سازی برنامه برای کلاس‌های چندپایه و دانش‌آموزان عشایر»

«زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، برای کلاس‌های چندپایه، راهبردهایی مانند تلفیق مفاهیم همگن،گروه‌بندی منعطف، گوشه‌های یادگیری و آموزش همتایان را پیشنهاد کرده است. همچنین برای دانش‌آموزان عشایری بر انعطاف در زمان شروع و پایان سال تحصیلی، استفاده از محیط‌های طبیعی و بسته‌های خودآموز تأکید دارد.»

«روایت‌محوری و قصه‌پردازی در آموزش قرآن و تربیت دینی» 

«در برنامه آموزش قرآن و تربیت دینی، رویکرد روایت‌محوری به‌عنوان یک راهبرد کلیدی طراحی شده است. مفاهیم و پیام‌های الهی، به‌ویژه در قالب قصه‌های انبیاء و داستان‌های قرآنی، با زبانی ساده، عاطفی و متناسب با تجربه‌های زیسته کودکان ارائه می‌شوند تا مفاهیم انتزاعی به صورت عینی، قابل فهم و ماندگار در ذهن و دل آنان بنشیند. این رویکرد، به دانش‌آموز کمک می‌کند تا با شخصیت‌های دینی، ارتباط عاطفی برقرار کند و آموزه‌ها را در زندگی خود به کار گیرد.»

«تولید کتاب‌های کار هنر و خلاقیت و حرکت و بازی»

زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، کتاب‌های کار نونگاشت هنر و خلاقیت و حرکت و بازی را به عنوان مجموعه‌هایی از کاربرگ‌ها و فعالیت‌های عملی طراحی کرده است. این کتاب‌های کار که کتاب درسی به معنای متداول نیستند، حاوی فعالیت‌هایی مانند نقاشی، کاردستی، بازی‌های نمایشی، دست‌ورزی و بازی‌های حرکتی هستند که با هدایت معلم و مشارکت خانواده، زمینه غنی‌تر شدن یادگیری را در حوزه‌های هنر و تربیت بدنی فراهم می‌کنند.

«تأکید بر فعالیت‌های دست‌ورزی و بازی‌های ادراکی-حرکتی»

زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، در درس هنر و خلاقیت و حرکت و بازی، بر فعالیت‌های دست‌ورزی مانند ساخت کاردستی، خمیربازی، نقاشی با انگشت و بازی‌های ادراکی-حرکتی مانند راه‌رفتن روی سطح‌های مختلف و تعادل و هماهنگی تأکید ویژه‌ای دارد. این فعالیت‌ها، ضمن تقویت مهارت‌های حرکتی، به رشد ادراک حسی، هماهنگی چشم و دست، تمرکز و خلاقیت کودک کمک می‌کنند و پایه‌ای برای یادگیری مهارت‌های بعدی هستند.

بهره‌برداری از رسانه‌های غیر مكتوب تعاملی در بسته‌های جدید تربیت و یادگیری

در بسته های جدید تربیت و یادگیری از رسانه های غیر مکتوب تعاملی مانند پویانمایی فیلم کوتاه فیلم تعاملی، صوت و بازیهای دیجیتال استفاده شده است. این رسانه ها از طریق رمزینه های سریع پاسخ Code QR) به محتوای کتاب درسی پیوند یافته اند و معلمان و اولیا میتوانند با اسکن آنها به محتوای رسانه ای دسترسی یابند. این رویکرد یادگیری را از قالب سنتی کتاب محور خارج کرده و بهروز و جذاب می‌سازد.

کاهش موانع یادگیری

در بازنگری کتابهای درسی تلاش شده است برخی دشواری های آموزشی شناسایی شده در کتابهای پیشین کاهش یابد. به عنوان مثال در آموزش قرآن با ساده سازی برخی محتواها تسهیل آموزش خواندن قرآن و توجه بیشتر به فعالیتهای بازی محور و دست ورزی و در آموزش فارسی با کاهش حجم مفاهیم دشوار و ارائه واژگان کاربردی مسیر یادگیری برای دانش آموز پایه اول هموارتر شده است.

«طراحی پودمان‌های تربیتی هویت‌ساز»
در زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی، در بخش پودمان‌های تربیتی، فعالیت‌هایی برای تقویت هویت اسلامی-ایرانی و انسجام اجتماعی طراحی شده است. به عنوان مثال برافراشتن پرچم با هدف احترام به پرچم و سرود ملی، ایرانمون با هدف شناخت انسجام ملی و دشمن‌شناسی و مصباح‌الهدی با هدف آشنایی با سیره معصومین. این پودمان‌ها، با شناسنامه کامل و شاخص‌های عینی، به مدرسه کمک می‌کنند تا فعالیت‌های هویت‌ساز را به‌صورت نظام‌مند اجرا کند.