به گزارش روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی؛ حسن آقابابایی، مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش، در یادداشتی با عنوان «از آموزش مهارت تا توسعه ملی؛ تجربه چین در تحول آموزش فنی و حرفه‌ای و درس‌آموخته‌هایی برای نظام آموزش و تربیت فنی و مهارتی ایران» با بررسی تجربه این کشور در پیوند آموزش‌های مهارتی با توسعه اقتصادی و صنعتی، به تبیین مهم‌ترین رویکردها و دستاوردهای چین و درس‌آموخته‌های آن برای بازنگری و ارتقای نظام آموزش فنی و مهارتی ایران پرداخته است.
مقدمه
در جهان امروز، آموزش‌های فنی و حرفه‌ای دیگر صرفاً مسیری برای آماده‌سازی نیروی کار و ورود افراد به بازار اشتغال نیستند؛ بلکه یکی از مؤلفه‌های راهبردی توسعه اقتصادی، ارتقای بهره‌وری، نوآوری صنعتی و افزایش توان رقابت‌پذیری کشورها به شمار می‌روند. تحولات شتابان فناوری، گسترش اقتصاد دیجیتال، هوش مصنوعی و ظهور حرفه‌های جدید، نظام‌های آموزشی را با این ضرورت مواجه ساخته است که از الگوهای سنتی آموزش فاصله بگیرند و به سمت تربیت نیروی انسانی برخوردار از شایستگی‌های حرفه‌ای، خلاقیت، قدرت حل مسئله و توان یادگیری مستمر حرکت کنند.
در این میان، تجربه کشورهایی که آموزش فنی و حرفه‌ای را به یکی از ارکان توسعه ملی تبدیل کرده‌اند، می‌تواند برای سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان آموزشی راهگشا باشد. چین یکی از نمونه‌های قابل توجه در این زمینه است؛ کشوری که طی سال‌های اخیر، آموزش حرفه‌ای را به‌صورت هدفمند در خدمت تحول صنعتی، توسعه فناوری و تربیت نیروی انسانی ماهر قرار داده است.
کتاب Technical and Vocational Education in China نوشته وو و یه (Wu & Ye) که در سال ۲۰۱۸ منتشر شده، از منابع مهم برای شناخت ساختار، سیاست‌ها و مبانی آموزش فنی و حرفه‌ای چین است. بااین‌حال، تحولات سال‌های اخیر، به‌ویژه قانون بازنگری‌شده آموزش حرفه‌ای چین در سال ۲۰۲۲، اصلاح استانداردهای آموزشی در سال ۲۰۲۵ و سند رسمی و گزارش سیاستی آموزش حرفه‌ای چین در اکتبر ۲۰۲۶، ضرورت بازخوانی این تجربه بر اساس اطلاعات جدیدتر را آشکار می‌سازد.
۱. چین؛ حرکت از آموزش حرفه‌ای مدرسه‌محور به نظام ملی تربیت مهارت
یکی از ویژگی‌های مهم نظام آموزش حرفه‌ای چین، نگاه یکپارچه به مسیر تربیت نیروی انسانی ماهر است. این نظام، آموزش متوسطه حرفه‌ای، آموزش عالی فنی و حرفه‌ای، آموزش حرفه‌ای در سطح کارشناسی و آموزش‌های مهارتی مستمر را دربرمی‌گیرد.
بر اساس سند رسمی و گزارش سیاستی آموزش حرفه‌ای چین در سال ۲۰۲۶، این کشور دارای ۹۱۵۱ مدرسه متوسطه حرفه‌ای با احتساب مدارس فنی، ۱۵۵۴ مؤسسه آموزش عالی حرفه‌ای و ۱۲۴ مؤسسه آموزش حرفه‌ای در سطح کارشناسی است. همچنین در سال ۲۰۲۵، بیش از ۱۱ میلیون نفر از مدارس متوسطه و مؤسسات آموزش عالی حرفه‌ای این کشور فارغ‌التحصیل شده‌اند.
اهمیت این ساختار تنها در گستردگی آن نیست، بلکه در فراهم‌کردن مسیرهای متنوع پیشرفت تحصیلی و حرفه‌ای برای افراد است. بازنگری قانون آموزش حرفه‌ای چین در سال ۲۰۲۲ نیز با تأکید بر جایگاه هم‌تراز آموزش حرفه‌ای و آموزش عمومی، مشارکت صنعت، یادگیری مادام‌العمر و ارتقای صلاحیت حرفه‌ای، پشتوانه حقوقی مهمی برای این تحول فراهم کرده است.
این تجربه نشان می‌دهد آموزش حرفه‌ای زمانی می‌تواند جایگاه واقعی خود را در نظام آموزشی پیدا کند که از یک مسیر محدود و کم‌اعتبار به نظامی برخوردار از امکان پیشرفت تحصیلی، ارتقای حرفه‌ای و پاسخ‌گویی به نیازهای توسعه کشور تبدیل شود.
۲. مهم‌ترین جهت‌گیری‌های جدید آموزش فنی و حرفه‌ای چین
الف) بازطراحی پویای رشته‌ها بر اساس نیازهای اقتصادی و فناوریچین در سال‌های اخیر، بازنگری رشته‌های آموزش حرفه‌ای را به یکی از ابزارهای اصلی پاسخ‌گویی به تحولات بازار کار تبدیل کرده است. بر اساس سند رسمی و گزارش سیاستی ۲۰۲۶، نظام آموزش حرفه‌ای این کشور ۱۴۹۱ رشته را در ۱۹ گروه اصلی و ۹۷ حوزه تخصصی پوشش می‌دهد. افزودن رشته‌های جدید در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، رباتیک، خودروهای متصل و فناوری‌های نوین انرژی، نشان‌دهنده تلاش برای هماهنگی ساختار آموزشی با مشاغل آینده است.
در این رویکرد، رشته آموزشی نباید صرفاً بر اساس امکانات موجود یا سابقه تاریخی مدارس تعریف شود؛ بلکه لازم است بر پایه آمایش سرزمین، تحولات فناوری، نیازهای صنایع و آینده‌پژوهی حرفه‌ها بازنگری شود.
ب) پیوند ساختاری آموزش و صنعتیکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تجربه چین، عبور از همکاری‌های موردی مدارس با بنگاه‌های اقتصادی و حرکت به سمت شکل‌گیری ساختارهای سازمان‌یافته مشارکت صنعت و آموزش است.
ایجاد اتحادهای منطقه‌ای و اجتماعات ملی تلفیق آموزش و صنعت، زمینه همکاری دولت‌های محلی، صنایع، مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی را فراهم کرده است. در این الگو، صنعت تنها محل اشتغال فارغ‌التحصیلان یا تأمین‌کننده تجهیزات نیست؛ بلکه در شناسایی نیازهای حرفه‌ای، تدوین استانداردها، طراحی برنامه‌های آموزشی، آموزش عملی و ارزشیابی نیز مشارکت دارد.
ج) انسجام استانداردهای حرفه‌ای و برنامه‌های درسیاز تحولات مهم چین در سال ۲۰۲۵، انتشار ۷۵۸ استاندارد جدید یا بازنگری‌شده آموزش حرفه‌ای است. این استانداردها علاوه بر اهداف تربیتی و ساختار برنامه درسی، صلاحیت معلمان، امکانات آموزشی، تضمین کیفیت و ارزشیابی را نیز پوشش می‌دهند.
این اقدام نشان می‌دهد کیفیت آموزش حرفه‌ای حاصل مجموعه‌ای هماهنگ از عناصر است و نمی‌توان برنامه درسی، کتاب آموزشی، معلم، تجهیزات و ارزشیابی را به‌صورت مستقل و منفک از یکدیگر طراحی کرد.
د) تحول دیجیتال و بهره‌گیری از هوش مصنوعیچین توسعه منابع یادگیری دیجیتال، شبیه‌سازهای حرفه‌ای، دوره‌های برخط و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی را به یکی از محورهای تحول آموزش حرفه‌ای تبدیل کرده است. هدف این رویکرد، صرفاً دیجیتالی‌کردن کتاب‌ها نیست؛ بلکه بازطراحی محیط یادگیری، افزایش دسترسی به منابع آموزشی و ارتقای کیفیت آموزش و ارزشیابی است.
هـ) توانمندسازی هنرآموزان و ارتقای کیفیتدر الگوی جدید چین، صلاحیت حرفه‌ای معلمان و هنرآموزان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ارتباط مستمر آنان با صنایع، آشنایی با فناوری‌های جدید و تجربه حضور در محیط‌های واقعی کار، از الزامات ارتقای کیفیت آموزش حرفه‌ای محسوب می‌شود. همچنین ارزیابی اثربخشی آموزش، قابلیت اشتغال و میزان تحقق شایستگی‌های حرفه‌ای، در کنار توسعه کمّی مؤسسات آموزشی مورد توجه قرار گرفته است.
۳. درس‌آموخته‌های تجربه چین برای آموزش‌های فنی و مهارتی ایران
نظام آموزش فنی و مهارتی ایران نیز از ظرفیت‌های قانونی و سیاستی ارزشمندی برخوردار است. قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفه‌ای و مهارتی مصوب ۱۳۹۶، سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، اسناد برنامه درسی ملی و قانون برنامه هفتم پیشرفت، بر ارتباط آموزش با نیازهای بازار کار، ارتقای کیفیت و توسعه شایستگی‌های حرفه‌ای تأکید دارند.
در دوره دوم متوسطه، دو شاخه فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش مأموریت مهمی در تربیت نیروی انسانی ماهر و آماده‌سازی هنرجویان برای ورود به بازار کار یا ادامه مسیر یادگیری بر عهده دارند.
مقایسه تجربه چین با وضعیت ایران، چند ضرورت اساسی را آشکار می‌سازد:
۱. بازنگری رشته‌ها بر اساس آمایش و آینده‌پژوهی: اجرای مؤثر بند «ث» ماده ۸۹ قانون برنامه هفتم پیشرفت می‌تواند زمینه‌ساز بازطراحی پویای رشته‌ها با توجه به نیازهای منطقه‌ای، تحولات فناوری و آینده مشاغل باشد.
۲. تقویت هویت و انسجام برنامه‌های درسی: لازم است استانداردهای حرفه‌ای، برنامه‌های درسی، کتاب‌های آموزشی، شیوه‌های ارزشیابی و الزامات محیط یادگیری در چارچوبی منسجم و مبتنی بر شایستگی طراحی شوند.
۳. تعمیق مشارکت صنعت در آموزش: همکاری صنایع باید از تأمین تجهیزات و پذیرش کارآموز فراتر رود و نیازسنجی، طراحی برنامه‌های درسی، آموزش عملی و ارزشیابی شایستگی‌ها را نیز دربرگیرد.
۴. توسعه صلاحیت حرفه‌ای هنرآموزان: ارتباط مستمر هنرآموزان با محیط‌های واقعی کار، آشنایی با فناوری‌های نوین و تقویت توانمندی‌های تربیتی و آموزشی آنان باید در اولویت قرار گیرد.
۵. استقرار نظام ارزشیابی اثربخشی: موفقیت آموزش‌های فنی و مهارتی نباید صرفاً با تعداد رشته‌ها، کتاب‌ها و هنرستان‌ها سنجیده شود؛ بلکه میزان تحقق شایستگی‌های حرفه‌ای و توانایی هنرجویان در انجام وظایف واقعی شغلی باید معیار اصلی ارزیابی قرار گیرد.
۶. پیوند آموزش با کارآفرینی و فناوری‌های نوین: کارآفرینی، نوآوری، حل مسئله، اقتصاد دیجیتال و بهره‌گیری هدفمند از هوش مصنوعی باید در متن برنامه‌های درسی و فعالیت‌های یادگیری هنرستان‌ها جایگاه مشخصی داشته باشند.
۴. جایگاه برنامه‌ریزی درسی و تألیف کتاب‌های درسی در تحول هنرستان‌ها
یکی از مهم‌ترین پیام‌های تجربه چین برای نظام آموزش و تربیت فنی و مهارتی ایران، ضرورت توجه به نقش محوری برنامه‌ریزی درسی در کیفیت و اثربخشی آموزش‌هاست.
برنامه‌ریزی درسی در آموزش فنی و مهارتی صرفاً تنظیم فهرست دروس یا تدوین محتوای کتاب‌های آموزشی نیست؛ بلکه فرایندی تخصصی برای تبدیل نیازهای توسعه‌ای کشور، استانداردهای شایستگی حرفه‌ای و اقتضائات یادگیری هنرجویان به اهداف، محتوا، فعالیت‌های یادگیری و نظام ارزشیابی است.
از این منظر، برنامه‌های درسی و کتاب‌های آموزشی باید ضمن توجه به دانش فنی و مهارت‌های عملی، شایستگی‌های عمومی و غیرتخصصی نظیر خلاقیت، تفکر انتقادی، حل مسئله، مسئولیت‌پذیری، کار گروهی و کارآفرینی را نیز تقویت کنند.
همچنین بازنگری مستمر محتوای آموزشی، بهره‌گیری از ظرفیت متخصصان صنعت و حرفه، طراحی بسته‌های یادگیری متناسب با آموزش عملی و توسعه منابع دیجیتال، از الزامات تحول برنامه درسی هنرستان‌هاست.
تجربه چین نشان می‌دهد تحقق این اهداف مستلزم هماهنگی میان سیاست‌گذاری آموزشی، برنامه‌ریزی درسی، تألیف منابع یادگیری، تربیت هنرآموز و فراهم‌سازی محیط‌های مناسب یادگیری است. این هماهنگی، ضمن حفظ تخصص و مسئولیت هر بخش، زمینه اجرای اثربخش برنامه‌های مصوب را فراهم می‌کند.
جمع‌بندی؛ هنرستان آینده، محیطی متصل به زیست‌بوم حرفه‌ای و اقتصادی کشور
تجربه چین نشان می‌دهد تحول آموزش فنی و حرفه‌ای تنها با افزایش تعداد هنرستان‌ها، رشته‌ها و تجهیزات تحقق نمی‌یابد؛ بلکه به بازنگری مستمر رشته‌ها، انسجام برنامه‌های درسی، مشارکت ساختاری صنعت، توانمندسازی هنرآموزان، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و استقرار نظام تضمین کیفیت نیاز دارد.
البته بهره‌گیری از این تجربه به معنای الگوبرداری مستقیم از ساختار آموزشی چین نیست. تفاوت‌های اقتصادی، فرهنگی و نهادی دو کشور ایجاب می‌کند اصول و تجربه‌های موفق با شرایط و ظرفیت‌های ایران انطباق داده شوند.
برای ایران، فرصت اصلی در پیوند دادن ظرفیت‌های قانونی موجود، به‌ویژه قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفه‌ای و مهارتی و بند «ث» ماده ۸۹ قانون برنامه هفتم پیشرفت، با یک الگوی منسجم و آینده‌نگر برای بازطراحی رشته‌ها و برنامه‌های درسی نهفته است.
در نهایت، هنرستان مطلوب آینده، صرفاً مدرسه‌ای مجهز به کارگاه و برخوردار از رشته‌های متنوع نیست؛ بلکه محیطی یادگیرنده، پویا و متصل به زیست‌بوم حرفه‌ای و اقتصادی کشور است که در آن هنرجو، علاوه بر دانش و مهارت تخصصی، توانایی حل مسئله، خلاقیت، نوآوری، مسئولیت‌پذیری و یادگیری مستمر را نیز کسب می‌کند.
چنین نگاهی می‌تواند آموزش فنی و مهارتی را از یک مسیر آموزشی معطوف به اشتغال، به یکی از پیشران‌های توسعه پایدار، تولید، کارآفرینی و پیشرفت ملی تبدیل کند.
منابع منتخب
۱. Wu, X., & Ye, Y. (2018). Technical and Vocational Education in China. Springer.
۲. Ministry of Education of the People's Republic of China (2026). China Vocational Education White Paper.
۳. Ministry of Education of China (2025). New and Revised Professional Teaching Standards for Vocational Education
۴. Vocational Education Law of
the People's Republic of China (Revised 2022).۵. قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفه‌ای و مهارتی، مصوب ۱۳۹۶.۶. قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، بند «ث» ماده ۸۹.