مشاور رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی با تأکید بر جایگاه معلم در نظام تعلیم و تربیت گفت: معلم میتواند ضعفها و خلأهای احتمالی محتوا و برنامه درسی را جبران کند و در مسیر تحول، نقشآفرینی فعال داشته باشد؛ از این رو دانشجومعلمان باید از دوران تحصیل، جایگاه خود را در طراحی، اجرا و نقد برنامههای تربیتی و آموزشی بشناسند.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، محمد مهدی کاظمی، مشاور رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، در نشست با دانشجومعلمان دانشگاه فرهنگيان در سومین رویداد «پرسمان»، با اشاره به جایگاه ویژه دانشجومعلمان حاضر در این نشست اظهار کرد: بحث معلم در فرمایشات رهبر شهيد انقلاب از فراوانی و اهمیت ویژهای برخوردار است و پس از آن، موضوع تربیت از جمله پرتکرارترین مفاهیم در این بیانات به شمار میرود. این موضوع نشاندهنده جایگاه مهم معلم و تربیت در مسیر آینده کشور است.
وی افزود: معلم صرفاً صاحب یک جایگاه شغلی نیست، بلکه یک کنشگر فعال در حوزه تعلیم و تربیت و یکی از عناصر مؤثر در مسیر تمدنسازی است. معلم میتواند در مواردی ضعف یا خلأ محتوای آموزشی و برنامه درسی را جبران کند و به همین دلیل دانشجومعلمان باید از هماکنون نسبت به نقشی که در آینده در مدرسه، کارشناسی، مدیریت آموزشی و دیگر عرصههای نظام تعلیم و تربیت بر عهده خواهند گرفت، شناخت و آمادگی لازم را به دست آورند.
کاظمی با تشریح جایگاه سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در نظام تعلیم و تربیت، این سازمان را به تعبیر رهبر شهيد انقلاب، قلب نظام تعلیم و تربیت دانست و گفت: قلب در کانون بدن قرار دارد و حیات و جریان زندگی را در سراسر بدن ایجاد میکند؛ برنامه درسی و محتوای آموزشی نیز در کانون نظام تعلیم و تربیت قرار دارد و جهتگیری اصلی آموزش و پرورش و آنچه در مدرسه توسط معلم و مجموعه مدرسه رقم میخورد، تا حد زیادی متأثر از برنامه درسی و بستههای تربیت و یادگیری است.
وی ادامه داد: سازمان پژوهش علاوه بر طراحی برنامه درسی و تولید محتوا، باید نسبت به هشدارها و نیازهای جدید نظام تعلیم و تربیت حساس باشد و متناسب با این نیازها، خود را تغییر دهد. پویایی سازمان و آمادگی برای تغییر، زمینهساز سلامت و پویایی نظام تعلیم و تربیت و در نهایت مدرسه خواهد بود.
عبور از کتابمحوری به برنامهمحوری
مشاور رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در ادامه با اشاره به یکی از مهمترین چرخشهای مورد تأکید در اسناد تحولی گفت: یکی از چرخشهای اساسی، حرکت از کتابدرسیمحوری به برنامهمحوری است. در این نگاه، کتاب درسی تنها یکی از اجزای برنامه تربیتی و یادگیری است و مجموعه فعالیتها، پروژهها، اردوها، جشنوارهها و دیگر فرصتهای یادگیری مدرسه باید در منظومه برنامه درسی معنا پیدا کنند.
کاظمی افزود: اگر قرار است دانشآموز مسئولیتپذیری را بیاموزد، این موضوع فقط از طریق یک بخش از کتاب درسی محقق نمیشود؛ بلکه باید سایر محتواها، فعالیتها و پروژههای مدرسه نیز به برنامه درسی پیوند بخورند. برنامهمحوری یعنی همه ظرفیتهای مدرسه برای تحقق اهداف تربیتی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
وی یکی دیگر از چرخشهای مهم را تنوعبخشی به مواد و منابع آموزشی عنوان کرد و گفت: در رویکرد جدید، از انحصار کتاب درسی فاصله میگیریم و به سمت بستههای تربیت و یادگیری، پادکست، فیلم، موشن، شبکههای یادگیری، موزه، پژوهشسرا، پارکها و دیگر محیطهای یادگیری حرکت میکنیم. این تنوع باید متناسب با نیازها و ویژگیهای رشدی دانشآموزان باشد.
برنامه درسی باید به زندگی دانشآموز معنا بدهد
کاظمی در ادامه اظهار کرد: در رویکرد جدید، تلاش میشود برنامه درسی به گونهای طراحی شود که علاوه بر دانش موضوعی، زمینه رشد شایستگیهای مورد نیاز دانشآموز را فراهم کند و بتواند به محتواهای آموزشی معنا ببخشد. همچنین مدرسه باید از یک برنامه درسی یکپارچه و منسجم برخوردار باشد که همه فعالیتهای آن را در بر بگیرد و زمینه تحقق هویت اسلامی ـ ایرانی دانشآموزان را فراهم کند.
چهار حوزه شایستگی برای تربیت دانشآموز
مشاور رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی با اشاره به چارچوب شایستگیهای مورد توجه در رویکرد جدید گفت: این شایستگیها در چهار حوزه هویت اسلامی ـ ایرانی، خویشتنسازی، تفکر و تعقل و ارتباط مسئولانه و مؤثر تعریف شدهاند و هر یک از این حوزهها، مجموعهای از شایستگیها و زیرشایستگیها را در بر میگیرد.
وی افزود: مسئله هویت اسلامی ـ ایرانی یکی از شایستگیهای مهم و پایه در نظام تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران است و برنامه درسی باید بتواند در کنار آموزش دانش و مهارت، زمینه رشد این ابعاد را نیز فراهم کند. هدف آن است که دانشآموز در عرصههای مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، هنری، تربیتی و زیستمحیطی به رشد متوازن دست پیدا کند.
کاظمی همچنین به پیشبینی سازوکار پشتیبانی علمی، رصد، پایش و دریافت بازخورد از اجرای برنامه درسی اشاره کرد و گفت: برنامهای که در سازمان طراحی میشود، قرار نیست صرفاً به مدرسه ابلاغ شود تا معلمان آن را اجرا کنند؛ بلکه تجربه معلمان و بازخورد آنان باید در اصلاح و تکمیل برنامه درسی مورد استفاده قرار گیرد.
تجربه اجرای آزمایشی؛ معلم در جایگاه کنشگر برنامه درسی
وی با اشاره به اجرای آزمایشی زیستبوم جدید برنامه درسی در مدارس منتخب خاطرنشان کرد: در اجرای آزمایشی پایه اول، معلمانی که در مدارس مجری حضور داشتند، خود را صرفاً مجری برنامه نمیدانستند، بلکه در فرآیند اجرا نقشآفرین بودند و بازخوردهای آنان میتوانست به اصلاح برنامه کمک کند. این تجربه نشان داد که معلم یکی از عناصر اصلی در تحقق برنامه درسی است.
کاظمی تأکید کرد: تغییر رویکرد، مهمتر از تغییر صرف کتابهای درسی است. کتاب تنها بخشی از یک پازل بزرگتر به نام برنامه درسی است و نقش اصلی در اجرای این برنامه را معلمان ایفا میکنند. شیوهای که معلم برای آموزش و ایجاد ارتباط میان موضوعات و نیازهای دانشآموزان انتخاب میکند، میتواند در تحقق اهداف برنامه درسی بسیار تعیینکننده باشد.
توصیه به دانشجومعلمان برای مطالعه اسناد تحولی و تجربه میدان
مشاور رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در پایان با توصیه به دانشجومعلمان برای مطالعه دقیق سند تحول بنیادین و برنامه درسی ملی گفت: اگر قرار است تحول در نظام تعلیم و تربیت محقق شود، هر یک از ما باید نقش خود را در این اسناد بهدرستی پیدا کنیم و بدانیم چگونه میتوانیم در مدرسه و نظام آموزش و پرورش نقشآفرینی کنیم.
وی از دانشجومعلمان خواست با توجه به اجرای زیستبوم جدید برنامه درسی در مدارس شهر تهران و شهرستانهای استان تهران، با معلمان مدارس مجری گفتوگو کنند و تجربه آنان را مورد بررسی قرار دهند و افزود: این موضوع میتواند به عنوان یک فرصت پژوهشی و حرفهای برای دانشجومعلمان مورد توجه قرار گیرد تا ضمن شناخت رویکرد جدید برنامه درسی، مسیر آینده حرفهای و حتی ادامه تحصیل خود را آگاهانهتر انتخاب کنند.
کاظمی خاطرنشان کرد: دانشجومعلمان باید از فرصت دوران دانشگاه برای شناخت مسائل تعلیم و تربیت و نقشآفرینی در آن استفاده کنند؛ چراکه نقدهایی که امروز مطرح میکنند، در آینده میتواند به پیشنهاد، اقدام و اصلاح در مدرسه و نظام تعلیم و تربیت تبدیل شود.