همزمان با هفته دفاع مقدس، کتابهای درسی، مجموعهای از محتواهای متنوع و متناسب با دورههای تحصیلی را درباره دفاع مقدس، مقاومت و تجربه تاریخی ملت ایران در اختیار دانشآموزان قرار دادهاند؛ محتوایی که امسال با توجه به تحولات اخیر و تجربه جنگهای تحميلی دوم و سوم، در کنار روایت هشت سال دفاع مقدس، با تولید محتواها و طراحیهای جدید در برخی کتابها و پشت جلد شماری از عناوین درسی همراه شده است.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی؛ دفاع مقدس به عنوان یکی از مهمترین مقاطع تاریخ معاصر ایران، سالهاست در قالبهای مختلف در کتابهای درسی بازتاب یافته است؛ اما در محتوای جدید کتابهای درسی، تلاش شده است مفاهیمی همچون ایستادگی، مقاومت، ایثار، مسئولیتپذیری، امنیت، دفاع از میهن و عزت ملی، متناسب با سن و اقتضائات تربیتی دانشآموزان، در قالبهای متنوع آموزشی، روایی و تصویری با تمركز بر جنگهای تحميلی دوم و سوم، شهادت رهبر معظم انقلاب اسلامی و شهدای مظلوم مدرسه شجره طيبه ميناب ارائه شود.
ذکر این نکته ضروری است که در زمان وقوع جنگ تحمیلی سوم، تعداد قابلتوجهی از کتابهای درسی چاپسپاری شده بودند؛ از این رو، تلاش سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی معطوف به طراحی و روایت وقایع اخیر در کتابهایی شد که تا آن زمان برای چاپ و توزیع ارسال نشده بودند.
کتابهای درسی دوره ابتدایی
یکی از نمونههای قابل توجه این رویکرد، محتوای کتاب درسی هدیههای آسمان پایه پنجم است. در درس پانزدهم با عنوان «این داستان را دوبار باید خواند»، در صفحات ۱۰۶ تا ۱۱۵، موضوع دشمنیهای اسرائیل و آمریکا با ایران و شجاعت و تدابیر رهبر شهید انقلاب در مواجهه با دشمنان مورد توجه قرار گرفته و روايت شده است.
در کتاب درسی هدیههای آسمان پایه ششم نیز روایت مقاومت و دفاع در چند بخش دنبال شده است. نقطه اصلی در درس دوازدهم با عنوان «زنگ میناب» در صفحات ۷۲ تا ۷۹، روایتگر جنگ رمضان، شهادت رهبر معظم انقلاب و دانشآموزان میناب و رشادتهای نیروهای مسلح کشورمان است. در ادامه اشارات ديگری نيز در اين كتاب شده است كه از جمله میتوان به درس سوم با عنوان «سرور آزادگان»، در صفحه ۲۵، به سخنان رهبر شهید انقلاب درباره فرمایش امام حسین(ع) و ایستادگی در برابر یزید زمان، درس پنجم با عنوان «شتربان با ایمان» نیز تجمعات مردمی برای پاسداری از کشور و نظام اسلامی پس از جنگ رمضان، درس نهم با عنوان «دوران غیبت»، صفحه ۵۸، به شهادت رهبر انقلاب و انتخاب آیتالله سیدمجتبی خامنهای به عنوان رهبر ایران اسلامی و در ادامه، درس شانزدهم با عنوان «حماسهآفرینان جاویدان» در صفحات ۹۸ تا ۱۰۵، به شهدای جنگ رمضان و جنگ ۱۲روزه و شهدای ناو دنا، اشاره نمود.
کتابهای دوره متوسطه
در همين راستا يكی از اقدامات تحولی در ارتباط با كتاب جديد آمادگی دفاعی پايه نهم است. اين تغيير اساسی با گذار از رويكردهای سنتی به سمت تبيين مفاهيم نوين و جنگهای نوين، منبعث از شرايط و نيازهای جديد و به ويژه جنگهای اخير بازطراحی شده است. كتاب با تمركز بر شناخت ماهيت تهديدات امروزی، تلاش میكند دانشآموز را در برابر ابعاد جديد جنگهای پنهان و نظام سلطه آماده سازد. اين كتاب با تكيه بر قدرت تصوير و متن، تلاش میكند مفهوم «نظام سلطه» را از يك اصطلاح انتزاعی، به يك درك ملموس در ذهن نوجوان تبديل كند.
كتاب دارای سه فصل شامل فصل اول با عنوان «مفاهيم و ضرورت آمادگی دفاعی» با دروس تهديد چيست؟ و دشمن كيست؟ و موقعيت ايران و تهديدهای آن؛ فصل دوم با عنوان «فرهنگ دفاعی ما» با دروس روايت فتح، بايد برخاست و رويارويی قدرتها؛ فصل سوم با عنوان «مهارتهای دفاعی» با دروس نظام جمع و مهارتهای رزم، پدافند غير عامل، جنگ پنهان و امداد و نجات میباشد.
در بررسی ساختار جديد كتاب، محوريت آموزش به سمت آموزش آگاهی و شناخت استراتژيك و راهبردی تغيير يافته است. اين كتاب با طرح پرسشهای بنيادين همچون تهديد چيست؟ و دشمن كيست؟، در پی بازتعريف مفاهيم امنيت، تهديد و دفاع در ذهن دانشآموز است.
فصول اين كتاب با رويكردی واقعگرايانه، موقعيت ژئوپليتيك ايران و تهديدهای پيرامونی را بررسی كرده و با تكيه بر دروسی همچون روايت فتح و بايد برخاست، پيوندی ميان تاريخ دفاع مقدس و تهديدات روز ايجاد كرده است. همچنين، بخشهای ويژهای از كتاب به تحليل «رويارويی قدرتها» و «جنگهای پنهان» اختصاص يافته كه با استفاده از محتوای تصويری و متنی پيشرفته، از حوادثی نظير جنگهای ۱۲ روزه، چهل روزه و دوران هشت سال دفاع مقدس و جنگ تركيبی برای تبيين واقعيتهای فعلی استفاده شده است.
كتاب درسی آمادگی دفاعی پايه نهم پس از تبيين مفاهيم نظری و پاسخ به سوال چرايی دفاع، تلاش كرده تا به چگونگی دفاع و مهارتهای آن نيز پاسخ دهد، اين پاسخ خود را در موضوعات مربوط به پدافند عامل و غير عامل، مهارتهای خودامدادی و دگر امدادی در قالب مهارتهای بقا و امداد و نجات، نشان میدهد.
تغييرات بالای هشتاد درصدی اين كتاب نونگاشت اگر چه رو به جلو و متناسب با شرايط روز میباشد با اين حال تلاش شده به حفظ ضرورتهای موضوعی و نمادهای كتاب قبلی نيز وفادار بماند. اين كتاب حاصل همكاریها و همافزايیهای سازمان پژوهش و برنامهريزی آموزشی با دستگاههای ديگر شامل نيروهای مسلح به ويژه سازمان بسيج مستضعفين، بنياد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس و مقاومت، سازمان پدافند غير عامل و نيز سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ايران بوده است.
در ادامه بررسی اقدامات صورتگرفته نيز کتاب مطالعات اجتماعی پایه نهم در صفحات ۱۱۰ تا ۱۱۵ به تحولات ایران پس از جنگ هشتساله و سپس، چرایی تقابل ایران با اسرائیل و آمریکا، تجاوز آنان به کشور و ایستادگی ملت ایران اختصاص یافته است.
در کتاب از من تا خدا پایه هفتم، درس یازدهم با عنوان در سایه امن تو، در صفحات ۱۵۲ و ۱۵۳، به جنگهای رمضان و ۱۲ روزه، شهادت دانشآموزان میناب، رهبر و فرماندهان و همچنین جانفشانی مردم و سربازان وطن میپردازد. در صفحات ۱۵۶ و ۱۵۷ همین کتاب، در مطلبی با عنوان انتشار ممنوع، به جنایتهای آمریکا و اسرائیل در جنگ رمضان و ضرورت رعایت نکات امنیتی اشاره شده است. همچنین صفحات ۵۷ تا ۵۹ با پرداختن به قدرت موشکی ایران، شهید حسن طهرانیمقدم و جنگهای رمضان و ۱۲ روزه، ابعاد دیگری از توان دفاعی کشور را برای دانشآموزان روایت میکند.
در پایه هشتم نیز کتاب از من تا خدا در صفحه ۴۰، با تأکید بر ایستادگی در برابر آمریکا با اتکا به خداوند متعال، به تقویت مفاهیم اعتقادی و تربیتی مرتبط با مقاومت میپردازد.
در کتاب از من تا خدا پایه نهم، این موضوع در سطحی تحلیلیتر دنبال میشود. صفحات ۱۴۷ تا ۱۴۹، در بحث ولایت فقیه، انرژی هستهای و موشک، به جنگ رمضان، تدابیر رهبر شهید انقلاب و مقاومت ایران اشاره دارد. همچنین صفحات ۸۹ تا ۹۱ در مطلبی با عنوان چراغی که به خانه رواست به مسجد حرام است؟، موضوع دشمنی اسرائیل با کشورمان و جنگ علیه مردم مظلوم فلسطین و ایران را مورد توجه قرار داده است.
همچنین در کتاب تاریخ معاصر ایران پایه یازدهم، در صفحات ۲۱۷ تا ۲۲۱ و همچنین ۲۳۸ تا ۲۶۳ در ضمن درس جدیدی با عنوان «جمهوری اسلامی ایران پس از جنگ ۸ ساله در جهان جدید» جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه ایران و زمینهها و رخدادهای مرتبط با آن، در چارچوب تحولات تاریخی معاصر کشور روایت شده است.
«ایران عزیز»؛ روایت عزت و سربلندی ایران در پشت جلد کتابهای درسی
یکی دیگر از اقدامات جدید سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، بازتاب مفهوم «ایران عزیز» در پشت جلد شماری از کتابهای درسی دورههای مختلف تحصیلی بوده است كه تا تاريخ وقوع جنگ تحميلی سوم چاپسپاری نشده بودند؛ طرحی که با هدف روایت عزت، سربلندی و شکستناپذیری ایران و مؤلفههای مرتبط با آن شکل گرفته است.
در این پروژه، ابتدا با جستوجوی بیانات رهبر شهید انقلاب، مهمترین مفاهیم مرتبط با عزت و سربلندی ایران استخراج شد و سپس تناسب این مفاهیم با موضوعات کتابهای درسی مورد بررسی قرار گرفت. در گام بعد نیز گروهی از هنرمندان، طرحهای هنری تولیدشده در این ایام را بررسی و متناسب با پیامهای مورد نظر انتخاب کردند که نتیجه آن، پیامهای متنی ـ تصویری کنونی در پشت جلد برخی کتابهای درسی است.
در این طراحیها، سه مفهوم غرور ملی، عزت ملی و تلاش برای ساختن ایران قوی مورد توجه قرار گرفته است؛ مفاهیمی که متناسب با ویژگیهای سنی دانشآموزان و ماهیت هر درس، در دورههای مختلف تحصیلی روایت شدهاند.
در همين راستا در دوره ابتدایی در پایه پنجم دبستان، کتابهای آموزش قرآن، فارسی، نگارش، ریاضی، مطالعات اجتماعی و آموزش خط تحریری، در پایه ششم دبستان، کتابهای هدیههای آسمان و آموزش خط تحریری با این رویکرد همراه شدهاند.
در دوره اول متوسطه در پایه هفتم، کتابهای عربی، زبان قرآن، کار و فناوری و از من تا خدا، در پایه هشتم، کتابهای مطالعات اجتماعی، عربی، زبان قرآن، تفکر و سبک زندگی و از من تا خدا و در پایه نهم، کتابهای مطالعات اجتماعی و از من تا خدا در شمار کتابهایی هستند که «ایران عزیز» در پشت جلد آنها مورد توجه قرار گرفته است.
در دوره دوم متوسطه در پایه دهم، کتابهای دین و زندگی ۱ و آمادگی دفاعی و همچنین تاریخ ۱ رشته علوم انسانی، در پایه یازدهم، کتابهای دین و زندگی ۲، تاریخ ۲ رشته علوم انسانی و تاریخ معاصر ایران و در پایه دوازدهم، کتابهای فیزیک ۳ رشته ریاضی، تاریخ ۳ رشته علوم انسانی و فیزیک ۳ رشته تجربی این عنوان را در پشت جلد خود دارند.
در رشتههای فنیوحرفهای و کاردانش نیز کتابهای عربی، زبان قرآن، الزامات محیط کار و هوش مصنوعی و همچنین کتاب پرورش مهارتهای کلامی کودک پایه یازدهم با این رویکرد همراه شدهاند.
مرور این مجموعه نشان میدهد که دفاع مقدس در کتابهای درسی تنها در قالب یک روایت تاریخی محدود نشده است؛ بلکه مفاهیم و تجربههای آن در کنار تحولات جدید، متناسب با ماهیت هر درس و دوره تحصیلی، در قالبهای اعتقادی، تربیتی، اجتماعی، تاریخی، دفاعی، متنی و تصویری بازآفرینی شدهاند تا دانشآموزان از مسیر کتابهای درسی با مفاهیمی همچون ایثار، مقاومت، شجاعت، امنیت، مسئولیتپذیری، عزت ملی و دفاع از میهن آشنا شوند.