مدیرکل دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، در یادداشتی تحلیلی با اتکا به مطالعات و دیدگاههای بینالمللی، هشت جهتگیری مهم برای بازاندیشی در آینده آموزشهای فنی و مهارتی را تشریح کرده و بر ضرورت تحول در ساختار رشتهها، برنامههای درسی، منابع یادگیری و پیوند آموزش با محیط واقعی کار در عصر هوش مصنوعی و دگرگونی جهان مشاغل تأکید کرده است.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی؛ حسن آقابابایی، مدیرکل دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنیوحرفهای و کاردانش سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، در این یادداشت تحلیلی به بررسی ضرورت بازاندیشی در آینده آموزشهای فنی و مهارتی با اتکا به مطالعات و دیدگاههای بینالمللی پرداخته است.
جهان کار در حال دگرگونی است. گسترش هوش مصنوعی، دیجیتالیشدن فعالیتهای اقتصادی، گذار به اقتصاد سبز، تغییر الگوهای تولید و خدمات و ظهور حرفههای جدید، ماهیت مشاغل و صلاحیتهای مورد نیاز برای اشتغال را تغییر داده است. در چنین شرایطی، پرسش اساسی این است: آیا مأموریت آموزشهای فنی و مهارتی صرفاً تربیت نیروی انسانی برای مشاغل موجود و تأمین نیازهای جاری بازار کار است، یا باید توانایی افراد برای مواجهه با تغییر، یادگیری مستمر، نوآوری و مشارکت در شکلدهی به آینده حرفهها را نیز توسعه دهد؟
کتاب The Wiley Handbook of Vocational Education and Training به ویراستاری دیوید گویل و لورنا آنوین (۲۰۱۹)، یکی از منابع علمی ارزشمند برای بررسی این پرسش است. این اثر در ۲۷ فصل، آموزش فنی و حرفهای را از منظرهای اقتصادی، اجتماعی، نهادی و آموزشی بررسی میکند. در کنار دیدگاههای این کتاب، مطالعات جدید سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، یونسکو و اتحادیه اروپا نیز بر ضرورت تحول در فلسفه، ساختار و برنامههای درسی آموزشهای فنی و مهارتی تأکید دارند.
مرور این منابع، هشت جهتگیری مهم را برای بازاندیشی در آینده آموزشهای فنی و مهارتی آشکار میکند.
۱- از عرضه مهارت تا بهرهبرداری اثربخش از آن
یکی از مفاهیم مهم کتاب، تمایز میان «عرضه مهارت» (Skill Supply) و «بهرهبرداری از مهارت» (Skill Utilization) است. تربیت نیروی انسانی ماهر لزوماً به معنای استفاده مؤثر از تواناییهای او در محیط کار نیست. ساختار سازمانها، فناوری، شیوه مدیریت و فرصتهای رشد حرفهای بر میزان بهرهگیری از مهارتها تأثیر میگذارند. بنابراین، موفقیت آموزشهای فنی و مهارتی را نباید صرفاً با تعداد رشتهها، هنرجویان و دانشآموختگان سنجید؛ بلکه باید میزان کاربرد مهارتهای کسبشده در محیط واقعی کار و سهم آنها در افزایش بهرهوری نیز ارزیابی شود.
۲- از رشتههای محدود به حوزهها و مسیرهای حرفهای منعطف
تمرکز برنامههای درسی بر یک عنوان شغلی یا مجموعه محدودی از وظایف حرفهای، ممکن است انعطافپذیری افراد را در مواجهه با تغییرات فناوری و جابهجایی میان مشاغل محدود کند. مفهوم «جریانهای حرفهای» (Vocational Streams) بر شناسایی دانش پایه، مهارتهای مشترک و قابلیتهای حرفهای مشاغل مرتبط و طراحی مسیرهای تخصصی درون حوزههای حرفهای گستردهتر تأکید دارد. این رویکرد میتواند در بازنگری ساختار رشتههای فنی و حرفهای و کاردانش کشور مورد توجه قرار گیرد؛ بهگونهای که ضمن حفظ هویت تخصصی رشتهها، امکان انعطاف، توسعه مهارت و پیشرفت حرفهای هنرجویان فراهم شود.
۳- حفظ دانش نظری در کنار مهارت عملی
یکی از نکات مهم کتاب، بهویژه در دیدگاه لیسا ویلهاهان، هشدار نسبت به تقلیل برنامه درسی به فهرستی از شایستگیها و عملکردهای قابل اندازهگیری است. انجام درست یک فعالیت حرفهای کافی نیست؛ متخصص باید چرایی فعالیتها، مبانی علمی و منطق تخصصی آنها را نیز درک کند و توانایی تحلیل مسائل و ارائه راهحلهای جدید را داشته باشد. بنابراین، برنامههای درسی باید میان دانش عمومی، علوم پایه، دانش تخصصی و تجربه عملی پیوند برقرار کنند. هدف، تربیت افرادی نیست که صرفاً مجری دستورالعملها باشند؛ بلکه باید متخصصانی توانمند در تحلیل، حل مسئله و بهبود فرایندهای حرفهای پرورش یابند.
۴- پیوند دوسویه هنرستان و محیط واقعی کار
مفهوم «عبور از مرزهای یادگیری» (Boundary Crossing) در کتاب، بر تعامل میان محیط آموزشی و محیط واقعی کار تأکید دارد. مدرسه و محیط کار هر یک دانش و تجربه خاص خود را دارند و یادگیری اثربخش از ارتباط سازنده میان آنها شکل میگیرد. بر این اساس، محیط کار نباید صرفاً محل اجرای آموختههای هنرستان باشد؛ بلکه باید به منبعی برای شناخت مسائل حرفهای، کسب تجربه و غنیسازی برنامههای درسی تبدیل شود. طراحی پروژههای مشترک با بنگاههای اقتصادی و بهرهگیری از بازخورد محیط کار در بازنگری برنامهها، از راهکارهای تقویت این ارتباط است.
۵- هوش مصنوعی و چابکسازی برنامهریزی درسی
هوش مصنوعی صرفاً ابزار جدیدی برای آموزش نیست؛ بلکه میتواند فرایند شناسایی نیازهای بازار کار، تحلیل تغییرات حرفهها، ترسیم نقشه شایستگیها و طراحی و بازنگری برنامههای درسی را نیز متحول کند. گزارشهای جدید OECD بر فرصتهای استفاده از هوش مصنوعی در توسعه آموزشهای فنی و حرفهای تأکید دارند. بهرهگیری از این ظرفیتها میتواند فرایندهای طولانی بازنگری رشتهها و محتوای آموزشی را چابکتر و دادهمحورتر کند. با این حال، اعتبارسنجی علمی، تشخیص تناسب محتوای آموزشی و تصمیمگیری نهایی باید همچنان بر عهده متخصصان و گروههای برنامهریزی درسی باشد.
۶- توجه همزمان به تحول دیجیتال و گذار سبز
آینده حرفهها علاوه بر فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی، تحت تأثیر تحولات زیستمحیطی و حرکت به سوی اقتصاد سبز نیز قرار دارد. بهرهوری انرژی، فناوریهای پاک، اقتصاد چرخشی و مدیریت پایدار منابع، صلاحیتهای مورد نیاز بسیاری از مشاغل را تغییر میدهند. ازاینرو، مهارتهای دیجیتال و سبز نباید صرفاً در چند رشته مستقل محدود شوند؛ بلکه باید متناسب با ماهیت حرفهها در برنامههای درسی رشتههای مختلف، از جمله برق، مکانیک، تأسیسات، کشاورزی و صنایع غذایی، جایگاه پیدا کنند.
۷- تحول منابع یادگیری و توانمندسازی هنرآموزان
در عصر فناوری، کتاب درسی همچنان یکی از منابع اصلی یادگیری است، اما بهتنهایی پاسخگوی همه نیازهای آموزشی نیست. ویدئوهای تعاملی، شبیهسازی، محتوای چندرسانهای و فعالیتهای عملی باید در قالب بستههای یادگیری یکپارچه در کنار کتاب قرار گیرند. همزمان، نقش هنرآموز نیز از انتقالدهنده محتوا به هدایتگر یادگیری، راهنمای پروژههای حرفهای و تسهیلگر حل مسئله گسترش مییابد. بنابراین، توانمندسازی مستمر هنرآموزان و بهروزرسانی دانش تخصصی و آموزشی آنان متناسب با تحولات فناوری و حرفه، ضرورتی اساسی است.
۸- توسعه منطقهای و عدالت آموزشی
مفهوم «مناطق یادگیرنده» (Learning Regions) بر نقش تعامل میان نهادهای آموزشی، بنگاههای اقتصادی و شبکههای دانش در توسعه مهارت و نوآوری تأکید دارد. برنامهریزی درسی باید ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی مناطق را بشناسد، اما به ساختار مشاغل موجود نیز محدود نماند؛ زیرا چنین محدودیتی ممکن است مانع نوآوری و تحول اقتصادی شود. در کنار آن، دسترسی عادلانه به رشتهها و فرصتهای یادگیری، توجه به تفاوتهای منطقهای و جنسیتی و فراهم کردن مسیرهای پیشرفت تحصیلی و حرفهای، از الزامات توسعه پایدار آموزش مهارتی است.
جمعبندی؛ بازتعریف مأموریت آموزشهای فنی و مهارتی
مرور کتاب وایلی و مطالعات جدید بینالمللی نشان میدهد که آموزشهای فنی و مهارتی باید از الگوی محدود تأمین نیروی کار برای مشاغل موجود به سمت الگویی جامعتر از توسعه دانش تخصصی، قابلیتهای حرفهای، نوآوری و مشارکت در تحول اقتصادی و اجتماعی حرکت کنند.
برای تحقق این تحول در ایران، چند جهتگیری اساسی اهمیت دارد:
۱- بازنگری در ساختار رشتهها با تأکید بر حوزههای حرفهای مرتبط و مسیرهای تخصصی منعطف؛
۲- پیوند آمایش سرزمین، نیاز بازار کار و آیندهپژوهی در طراحی و بازنگری برنامههای درسی؛
۳- تقویت دانش نظری و تخصصی در کنار مهارتهای عملی و عملکردی؛
۴- توسعه ارتباط دوسویه هنرستان و محیط واقعی کار؛
۵- بهرهگیری مسئولانه از هوش مصنوعی و دادههای بازار کار برای چابکسازی برنامهریزی درسی؛
۶-گنجاندن صلاحیتهای دیجیتال و سبز در برنامههای درسی متناسب با ماهیت حرفهها؛
۷-تحول کتابهای درسی به بستههای یادگیری تعاملی و چندرسانهای و توانمندسازی مستمر هنرآموزان؛
۸- توجه به ظرفیتهای اقتصادی مناطق و تضمین فرصتهای عادلانه یادگیری و پیشرفت حرفهای؛
تحقق این جهتگیریها مستلزم همکاری و تقسیم مسئولیت روشن میان نهادهای سیاستگذار، برنامهریز، مجری و شرکای اقتصادی و حرفهای است. در این میان، برنامهریزی درسی و تألیف منابع یادگیری باید نقش محوری خود را در پیوند دادن دانش، حرفه و آینده کار ایفا کند.
در نهایت، مأموریت آموزشهای فنی و مهارتی صرفاً تربیت نیروی کار برای اقتصاد امروز نیست؛ بلکه آمادهسازی انسانهایی توانمند برای فهم تغییرات، یادگیری مستمر، خلق فرصتهای جدید و مشارکت در ساختن اقتصاد و حرفههای فرداست.
منابع و مآخذ
منبع اصلی
Guile, D., & Unwin, L. (Eds.). (2019). The Wiley Handbook of Vocational Education and Training. John Wiley & Sons.
منابع تکمیلی
- OECD. (2026). Developing Vocational Education and Training with Artificial Intelligence.
- OECD. (2025). OECD Skills Outlook 2025: Building the Skills of the 21st Century for All.
- OECD. (2025). How the Green Transition Reshapes Vocational Education and Training.
- UNESCO. (2022). Transforming Technical and Vocational Education and Training for Successful and Just Transitions: UNESCO Strategy 2022–2029.
- European Commission. (2026). A European Strategy for Vocational Education and Training 2026–2030.